“We are not dreamers, we are the awakening from a dream which is turning into a nightmare” Slavoj Žižek at Occupy Wall Street

Μην ερωτευτείτε τους εαυτούς σας για τις ωραίες στιγμές που περνάμε εδώ. Τα πανηγύρια είναι εύκολα- το αληθινό τεστ της αξίας τους είναι αυτό που μένει την επόμενη μέρα, πως θα αλλάξει η καθημερινότητα μας. Ερωτευτείτε με τη σκληρή κι υπομονετική δουλειά-είμαστε η αρχή, όχι το τέλος. Το βασικό μας μήνυμα είναι: τα ταμπού έσπασαν, δεν ζούμε στον καλύτερο δυνατό κόσμο. Υπάρχει ένας μακρύς δρόμος μπροστά μας, και σύντομα θα πρέπει να θέσουμε τις πραγματικά δύσκολες ερωτήσεις- ερωτήσεις όχι σχετικά με το τι δεν θέλουμε, αλλά σχετικά με το τι πραγματικά θέλουμε. Ποια κοινωνική οργάνωση μπορεί να αντικαταστήσει τον καπιταλισμό; Τι τύπο νέων ηγετών χρειαζόμαστε; Οι εναλλακτικές του 20ου αιώνα προφανώς δεν λειτούργησαν.

Επομένως μην κατηγορείτε τους ανθρώπους και τις συμπεριφορές τους: το πρόβλημα δεν είναι η διαφθορά κι η απληστία, το πρόβλημα είναι το σύστημα που σε ωθεί να γίνεις διεφθαρμένος. Η λύση δεν είναι «Main street, not Wall street» (πραγματική οικονομία έναντι χρηματοπιστωτικής οικονομίας) αλλά να αλλάξουμε το σύστημα όπου η πραγματική οικονομία δεν μπορεί αν λειτουργήσει χωρίς τη Wall street. Να προσέχετε όχι μόνο τους εχθρούς αλλά και τους λάθος φίλους που υποκρίνονται ότι μας στηρίζουν, αλλά ήδη εργάζονται σκληρά για να διαλύσουν τη διαμαρτυρία μας. Με τον ίδιο τρόπο που παίρνουμε καφέ χωρίς καφεΐνη, μπύρα χωρίς αλκοόλ, παγωτό χωρίς λιπαρά προσπαθούν να μας μετατρέψουν σε μια άκακη, ηθική διαμαρτυρία. Αλλά ο λόγος που βρισκόμαστε εδώ είναι ότι έχουμε βαρεθεί έναν κόσμο στον οποίο το να ανακυκλώσεις τα κουτάκια του αναψυκτικού, το να δώσεις μερικά δολάρια για φιλανθρωπικούς σκοπούς, ή το αν αγοράσεις καπουτσίνο από τα Starbucks όπου το 1% πηγαίνει για τα προβλήματα του Τρίτου Κόσμου είναι αρκετά για να μας κάνουν να νιώσουμε καλά.

Θα μας πουν ότι είμαστε αντί-αμερικανοί. Αλλά όταν οι συντηρητικοί φονταμενταλιστές σας λένε ότι η Αμερική είναι ένα χριστιανικό έθνος, να θυμάστε τι είναι ο χριστιανισμός: το Άγιο Πνεύμα, την ελεύθερη ισότιμη κοινότητα των πιστών ενωμένοι από αγάπη. Εμείς εδώ είμαστε το Άγιο Πνεύμα, ενώ στη Wall street είναι παγανιστές που λατρεύουν ψεύτικα είδωλα.

Θα μας πουν ότι είμαστε βίαιοι, ότι η γλωσσά μας είναι βίαιη, «κατάληψη» και ούτω καθεξής. Ναι, είμαστε βίαιοι αλλά μόνο με την έννοια που ο Μαχάτμα Γκάντι ήταν βίαιος. Είμαστε βίαιοι επειδή θέλουμε να βάλουμε ένα τέλος στο τρόπο που τα πράγματα εξελίσσονταν- αλλά τι είναι η καθαρά συμβολική βία σε σύγκριση με τη βία που απαιτείται απαιτείται για να στηρίξει την ομαλή λειτουργία του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος;

Θα μας αποκαλέσουν χαμένους- αλλά δεν είναι οι πραγματικά χαμένοι εδώ στη Wall street και δεν έχουν διασωθεί από εκατοντάδες δισεκατομμύρια από τα δικά σας χρήματα; Θα σας αποκαλέσουν σοσιαλιστές- αλλά στην Αμερική υπάρχει ήδη σοσιαλισμός για τους πλούσιους. Θα σας πουν ότι δεν σέβεστε την ιδιωτική περιουσία αλλά οι εκτιμήσεις της Wall street που οδήγησαν στη κατάρρευση του 2008 εξαφάνισαν πολλές δύσκολα αποκτημένες ιδιωτικές περιούσιες . Σκεφτείτε μόνο τις χιλιάδες κατασχέσεις σπιτιών.
Δεν είμαστε κομμουνιστές, αν ο Κομμουνισμός είναι το σύστημα που δίκαια κατέρρευσε το 1990- και θυμηθείτε ότι οι κομμουνιστές που είναι ακόμα στην εξουσία εφαρμόζουν τον πιο αδίστακτο καπιταλισμό. Η επιτυχία του καπιταλισμού στη κομμουνιστική Κίνα είναι ένα δυσοίωνο σημάδι ότι ο γάμος μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας πλησιάζει το διαζύγιο. Η μονή έννοια με την οποία είμαστε κομμουνιστές είναι ότι ενδιαφερόμαστε για τα κοινά αγαθά- της φύσης, της γνώσης-που απειλούνται από το σύστημα.

Θα σας πουν ότι ονειρεύεστε, αλλά οι αληθινοί ονειροπόλοι είναι αυτοί που νομίζουν ότι τα πράγματα μπορούν να συνεχίσουν επ'αόριστον όπως είναι, απλώς με κάποιες διακοσμητικές αλλαγές. Δεν είμαστε ονειροπόλοι, ξυπνήσαμε από ένα όνειρο που μετατρέπεται σε εφιάλτη. Δεν καταστρέφουμε τίποτα, είμαστε απλώς μάρτυρες του πως το σύστημα σταδιακά καταστρέφεται μόνο του. Όλοι γνωρίζουμε την κλασσική σκηνή από τα cartoons: η γάτα φθάνει σε ένα γκρεμό, αλλά συνεχίζει να περιπατάει, αγνοώντας ότι δεν υπάρχει έδαφος κάτω από τα πόδια της. Αρχίζει να πέφτει μόνο όταν κοιτάξει προς τα κάτω και παρατηρήσει την άβυσσο. Αυτό που κάνουμε είναι απλώς να υπενθυμίσουμε σε αυτούς που έχουν την εξουσία να κοιτάξουν προς τα κάτω.

Λοιπόν είναι η αλλαγή πραγματικά δυνατή; Σήμερα το πιθανό και το απίθανο κατανέμονται με ένα παράξενο τρόπο. Στους τομείς των ατομικών ελευθεριών, και της επιστημονικής τεχνολογίας το αδύνατο γίνεται ολοένα και πιο δυνατό( ή έτσι μας λένε): “nothing is impossible”, μπορούμε να απολαύσουμε το σεξ σε όλες τις διεστραμμένες εκδοχές του, ολόκληρα αρχεία μουσικής, ταινιών και τηλεοπτικών σειρών είναι διαθέσιμα για κατέβασμα, διαστημικά ταξίδια είναι διαθέσιμα σε όλους (όσους έχουν πλούτο), μπορούμε να βελτιώσουμε τις φυσικές και ψυχικές ικανότητες μας με παρεμβάσεις στο γονιδίωμα, μέχρι το τεχνο-γνωστικό όνειρο της επίτευξης της αθανασίας, μετατρέποντας την ταυτότητά μας σε ένα πρόγραμμα λογισμικού. Από την άλλη πλευρά, στον τομέα των κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων, βομβαρδιζόμαστε συνεχώς από ένα «Δεν μπορείτε…» να συμμετέχετε σε συλλογικές πολιτικές δράσεις ή να μείνετε προσκολλημένοι στο παλιό κράτος πρόνοιας (σας κάνει αντί-παραγωγικούς και οδηγεί σε οικονομική κρίση) ή να απομονώσετε τον εαυτό σας από την παγκόσμια αγορά και ούτω καθεξής. Όταν επιβάλλονται μέτρα λιτότητας, μας λένε επανειλημμένα ότι αυτό είναι απλώς αυτό που πρέπει να γίνει. Ίσως ήρθε η ώρα να αλλάξουμε τι είναι δυνατό και τι αδύνατο. Ίσως να μην μπορούμε να γίνουμε αθάνατοι, αλλά μπορούμε να έχουμε περισσότερη αλληλεγγύη κι υγειονομική περίθαλψη.

Στα μέσα Απριλίου 2011, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ανέφεραν ότι η κινεζική κυβέρνηση απαγόρευσε να δείχνουν η τηλεόραση και οι κινηματογράφοι ταινίες που ασχολούνται με το ταξίδι στο χρόνο και την εναλλακτική ιστορία με το επιχείρημα ότι τέτοιες ιστορίες εισάγουν την επιπολαιότητα σε σοβαρά ιστορικά θέματα, ακόμη και η φανταστική απόδραση σε μια εναλλακτική πραγματικότητα θεωρήθηκε πολύ επικίνδυνη. Εμείς στη φιλελεύθερη Δύση δεν χρειαζόμαστε μια τέτοια ρητή απαγόρευση: η ιδεολογία ασκεί αρκετή δύναμη για να αποτρέψει στις εναλλακτικές αφηγήσεις της ιστορίας να αντιμετωπιστούν με την ελάχιστη σοβαρότητα. Είναι εύκολο για μας να φανταστούμε το τέλος του κόσμου-δείτε τις τόσες πολλές προφητικές ταινίες Αποκάλυψης -, αλλά όχι το τέλος του καπιταλισμού.

Σε ένα παλιό αστείο από τη Λαϊκή Δημοκρατίας της Γερμανίας, ένας Γερμανός εργαζόμενος παίρνει μια θέση εργασίας στη Σιβηρία. Γνωρίζοντας πώς όλα τα μηνύματα θα διαβάζονται από λογοκριτές, λέει στους φίλους του: "Ας θεσπίσουμε ένα κώδικα: αν ένα γράμμα που θα πάρετε από μένα είναι γραμμένο με το συνηθισμένο μπλε μελάνι, θα λέει την αλήθεια, αν είναι γραμμένο με κόκκινο μελάνι, θα είναι ψεύτικο." Μετά από ένα μήνα, οι φίλοι του πήραν το πρώτο γράμμα γραμμένο με μπλε μελάνι:" Όλα είναι υπέροχα εδώ: τα καταστήματα είναι γεμάτα, τα τρόφιμα είναι άφθονα, τα διαμερίσματα είναι μεγάλα και με καλή θέρμανση, οι κινηματογραφικές αίθουσες προβάλλουν έργα από τη Δύση, υπάρχουν πολλά όμορφα κορίτσια έτοιμα για μια ερωτική περιπέτεια-το μόνο πράγμα που δεν είναι διαθέσιμο είναι το κόκκινο μελάνι. " Και δεν είναι αυτή η κατάσταση μας μέχρι τώρα; Έχουμε όλες τις ελευθερίες που θέλει κάποιος-το μόνο που λείπει είναι το κόκκινο μελάνι: αισθανόμαστε ελεύθεροι, επειδή μας λείπει η ίδια η γλώσσα για να αρθρώσουμε την ανελευθερία μας. Εκείνο που αυτή η έλλειψη του κόκκινου μελανιού σημαίνει είναι ότι, σήμερα, όλοι οι βασικοί όροι που χρησιμοποιούμε για να ορίσουμε την παρούσα σύγκρουση-πόλεμος κατά της τρομοκρατίας »,« δημοκρατία και ελευθερία »,« ανθρώπινα δικαιώματα », κλπ-είναι λάθος όροι που περιπλέκουν την αντίληψή μας , αντί να μας επιτρέπουν να σκεφτούμε. Εσείς, εδώ, δίνετε σε όλους μας το κόκκινο μελάνι.

ΚΟΙΤΑ ΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ

Slavoj Žižek at Occupy Wall Street:
“We are not dreamers, we are the awakening from a dream which is turning into a nightmare”

By Sarah Shin 10 October 2011

Slavoj Žižek visited Liberty Plaza to speak to Occupy Wall Street protesters. Here is the full transcript of his speech.

Don't fall in love with yourselves, with the nice time we are having here. Carnivals come cheap—the true test of their worth is what remains the day after, how our normal daily life will be changed. Fall in love with hard and patient work—we are the beginning, not the end. Our basic message is: the taboo is broken, we do not live in the best possible world, we are allowed and obliged even to think about alternatives. There is a long road ahead, and soon we will have to address the truly difficult questions—questions not about what we do not want, but about what we DO want. What social organization can replace the existing capitalism? What type of new leaders we need? The XXth century alternatives obviously did not work.

So do not blame people and their attitudes: the problem is not corruption or greed, the problem is the system that pushes you to be corrupt. The solution is not “Main street, not Wall street,” but to change the system where main street cannot function without Wall street. Beware not only of enemies, but also of false friends who pretend to support us, but are already working hard to dilute our protest. In the same way we get coffee without caffeine, beer without alcohol, ice-cream without fat, they will try to make us into a harmless moral protest. But the reason we are here is that we had enough of the world where to recycle your Coke cans, to give a couple of dollars for charity, or to buy Starbucks cappuccino where 1% goes for the Third World troubles is enough to make us feel good. After outsourcing work and torture, after the marriage agencies started to outsource even our dating, we see that for a long time we were allowing our political engagements also to be outsourced—we want them back.

They will tell us we are un-American. But when conservative fundamentalists tell you that America is a Christian nation, remember what Christianity is: the Holy Spirit, the free egalitarian community of believers united by love. We here are the Holy Spirit, while on Wall Street they are pagans worshipping false idols.

They will tell us we are violent, that our very language is violent: occupation, and so on. Yes we are violent, but only in the sense in which Mahathma Gandhi was violent. We are violent because we want to put a stop on the way things go—but what is this purely symbolic violence compared to the violence needed to sustain the smooth functioning of the global capitalist system?

We were called losers—but are the true losers not there on the Wall Street, and were they not bailed out by hundreds of billions of your money? You are called socialists—but in the US, there already is socialism for the rich. They will tell you that you don't respect private property—but the Wall Street speculations that led to the crash of 2008 erased more hard-earned private property than if we were to be destroying it here night and day—just think of thousands of homes foreclosed...

We are not Communists, if Communism means the system which deservedly collapsed in 1990—and remember that Communists who are still in power run today the most ruthless capitalism (in China). The success of Chinese Communist-run capitalism is an ominous sign that the marriage between capitalism and democracy is approaching a divorce. The only sense in which we are Communists is that we care for the commons—the commons of nature, of knowledge—which are threatened by the system.

They will tell you that you are dreaming, but the true dreamers are those who think that things can go on indefinitely they way they are, just with some cosmetic changes. We are not dreamers, we are the awakening from a dream which is turning into a nightmare. We are not destroying anything, we are merely witness how the system is gradually destroying itself. We all know the classic scene from cartoons: the cat reaches a precipice, but it goes on walking, ignoring the fact that there is no ground under its feet; it starts to fall only when it looks down and notices the abyss. What we are doing is just reminding those in power to look down...

So is the change really possible? Today, the possible and the impossible are distributed in a strange way. In the domains of personal freedoms and scientific technology, the impossible is becoming increasingly possible (or so we are told): “nothing is impossible,” we can enjoy sex in all its perverse versions; entire archives of music, films, and TV series are available for downloading; space travel is available to everyone (with the money...); we can enhance our physical and psychic abilities through interventions into the genome, right up to the techno-gnostic dream of achieving immortality by transforming our identity into a software program. On the other hand, in the domain of social and economic relations, we are bombarded all the time by a You cannot ... engage in collective political acts (which necessarily end in totalitarian terror), or cling to the old Welfare State (it makes you non-competitive and leads to economic crisis), or isolate yourself from the global market, and so on. When austerity measures are imposed, we are repeatedly told that this is simply what has to be done. Maybe, the time has come to turn around these coordinates of what is possible and what is impossible; maybe, we cannot become immortal, but we can have more solidarity and healthcare?

In mid-April 2011, the media reported that Chinese government has prohibited showing on TV and in theatres films which deal with time travel and alternate history, with the argument that such stories introduce frivolity into serious historical matters—even the fictional escape into alternate reality is considered too dangerous. We in the liberal West do not need such an explicit prohibition: ideology exerts enough material power to prevent alternate history narratives being taken with a minimum of seriousness. It is easy for us to imagine the end of the world—see numerous apocalyptic films -, but not end of capitalism.

In an old joke from the defunct German Democratic Republic, a German worker gets a job in Siberia; aware of how all mail will be read by censors, he tells his friends: “Let's establish a code: if a letter you will get from me is written in ordinary blue ink, it is true; if it is written in red ink, it is false.” After a month, his friends get the first letter written in blue ink: “Everything is wonderful here: stores are full, food is abundant, apartments are large and properly heated, movie theatres show films from the West, there are many beautiful girls ready for an affair—the only thing unavailable is red ink.” And is this not our situation till now? We have all the freedoms one wants—the only thing missing is the red ink: we feel free because we lack the very language to articulate our unfreedom. What this lack of red ink means is that, today, all the main terms we use to designate the present conflict—'war on terror,' "democracy and freedom,' 'human rights,' etc—are FALSE terms, mystifying our perception of the situation instead of allowing us to think it. You, here, you are giving to all of us red ink.

Occupy Wall Street Spreads Beyond NYC

Το Occupy Wall Street εξαπλώνεται και πέρα από τη NY



Ίσως να μην μπορούμε να γίνουμε αθάνατοι,
αλλά μπορούμε να έχουμε περισσότερη αλληλεγγύη
κι υγειονομική περίθαλψη..SLAVOJ ZIZEK

Ο ΜΑΝΩΛΗΣ ΗΛΙΑΚΗΣ ΣΤΕΛΝΕΙ ΕΝΑ ΜΗΝΥΜΑ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΕΥΡΩΠΑΙΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ, ΜΕ ΤΟ ΑΝΤΙΣΥΣΤΗΜΙΚΟ ΤΟΥ ΔΕΝΔΡΟ..

ΜΕ ΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΑΥΤΟ Ο ΜΑΝΩΛΗΣ ΗΛΙΑΚΗΣ ΘΕΛΕΙ ΝΑ ΣΤΕΙΛΕΙ ΕΝΑ ΜΗΝΥΜΑ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΕΥΡΩΠΑΙΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ. ΒΡΗΚΕ ΕΝΑΝ ΠΑΝΕΞΥΠΝΟ ΤΡΟΠΟ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΚΑΝΕΙ. ΥΠΟΧΡΕΩΣΕ ΕΝΑ ΔΕΝΔΡΟ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΟΝΟΜΑΣΕ ΑΝΤΙΣΥΣΤΗΜΙΚΟ ΝΑ ΚΑΝΕΙ ΠΟΛΛΑ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΜΑΖΙ (ΠΑΤΑΤΕΣ ΜΕΛΙΤΖΑΝΕΣ ΠΙΠΕΡΙΕΣ ΒΛΗΤΑ κλπ.) ΟΠΩΣ ΚΑΝΟΥΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΦΕΝΤΙΚΑ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ . ΔΙΑΔΩΣΤΕ ΤΟ ΚΑΙ ΟΠΟΙΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΑΣ ΤΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙ ΣΕ ΟΣΕΣ ΠΙΟ ΠΟΛΛΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ ΜΠΟΡΕΙ...

Πώς να σωπάσω

Στίχοι: Κώστας Κινδύνης
Μουσική: Σταύρος Ξαρχάκος
Πρώτη εκτέλεση: Νίκος Ξυλούρης

Πώς να σωπάσω μέσα μου
την ομορφιά του κόσμου;
Ο ουρανός δικός μου
η θάλασσα στα μέτρα μου

Πώς να με κάνουν να τον δω
τον ήλιο μ'άλλα μάτια;
Στα ηλιοσκαλοπάτια
Μ' έμαθε η μάνα μου να ζω...

Στου βούρκου μέσα τα νερά
ποια γλώσσα μου μιλάνε
αυτοί που μου ζητάνε
να χαμηλώσω τα φτερά;

How could I silence

How could I silence within me
the sheer beauty of the world?
The skies are mine alone
the sea within my measurements

How can they force me see the sun
using different eyes?
On these solar stair steps
My mother taught me being her son…

Inside the waters of the swamp
What language do they address me
those who dare to ask of me
to lower my wings to lay down?

Cómo callar

¿Cómo callar dentro de mí
la belleza del mundo?
El cielo mío
el mar en mi tamaño.

¿Cómo me pueden hacer que vea
el sol con ojos dinstintos?
En los escalones del sol
mi madre me enseñó a vivir.

¿En el agua del cieno,
en qué idioma me están hablando
los que me están pidiendo
que baje las alas?

Κι έχει τούτο το πολίτευμα το όνομα ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, γιατί δε διοικούν οι λίγοι, αλλά οι περισσότεροι, κι είναι όλοι οι πολίτες μπροστά στους νόμους ίσοι..

Ο επιτάφιος λόγος του Περικλή

ΘΟΥΚΙΔΙΔΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Β’

34. Τον ίδιο χειμώνα οι Αθηναίοι, ακολουθώντας την πατροπαράδοτη συνήθεια, τέλεσαν δημόσια την ταφή εκείνων που πρώτοι σκοτώθηκαν σε αυτόν τον πόλεμο. Η ταφή γίνεται με τον ακόλουθο τρόπο. Φτιάχνουν μια σκηνή κι εκθέτουν τα οστά των νεκρών για δυο μέρες, κι ο καθένας φέρνει στον δικό του κάτι, αν θέλει. Κι όταν έρθει η ώρα της εκφοράς, αμάξια μεταφέρουν κυπαρισσένια φέρετρα, ένα για κάθε φυλή. τα οστά του καθενός είναι μέσα στο φέρετρο της φυλής του. Ένα όμως φέρετρο άδειο, στρωμένο, το μεταφέρουν στα χέρια. είναι των αφανών, εκείνων που τα σώματα δε βρέθηκαν να τα σηκώσουν. Την εκφορά παρακολουθεί όποιος θέλει, πολίτης και ξένος. στον τάφο βρίσκονται και περιμένουν και γυναίκες από το συγγενολόι που στήνουν θρήνο. Τους αποθέτουν λοιπόν στο δημόσιο νεκροταφείο, που βρίσκεται στο πιο ωραίο προάστιο της πόλης και σ’αυτό κάθε φορά θάβουν τους νεκρούς του πολέμου, εκτός από εκείνους που έπεσαν στο Μαραθώνα. εκείνων την παλικαριά την έκριναν ξεχωριστή και τους έκαμαν τον τάφο στον τόπο της μάχης. Κι όταν τους σκεπάσουν με το χώμα, ένας άντρας ορισμένος από την πολιτεία, που και για πολύ συνετό τον ξέρουν κι επιβάλλεται με το κύρος του, λέει γι’αυτούς τον επαινετικό λόγο που ταιριάζει. ύστερα φεύγουν. Έτσι γίνεται η ταφή. κι όσο κρατούσε ο πόλεμος, όσες φορές τους τύχαινε να’χουν νεκρούς, ακολουθούσαν τη συνήθεια. Γι’αυτούς λοιπόν τους πρώτους νεκρούς ορίστηκε να μιλήσει ο Περικλής του Ξανθίππου. Κι όταν ήρθε η ώρα, προχώρησε από τον τάφο σ’ένα βήμα καμωμένο ψηλό, για ν’ακούγεται όσο γινόταν πιο μακριά στο συγκεντρωμένο πλήθος, κι έλεγε στην ουσία τ’ακόλουθα.

35. «Οι περισσότεροι απ’αυτούς που έχουν μιλήσει εδώ ως τώρα επαινούν κείνον που πρόστεσε στην καθιερωμένη τελετή το λόγον τούτον, γιατί νομίζουν πως είναι ωραίο να εκφωνείται για να τιμηθούνε στην ταφή τους οι νεκροί των πολέμων. Εγώ θα είχα τη γνώμη πως σε ανθρώπους που δείχτηκαν γενναίοι με έργα, θα’ταν αρκετό με έργα να δειχτούν κι οι τιμές, όπως αυτά που και τώρα βλέπετε ότι ετοιμάστηκαν με τη φροντίδα της πολιτείας γύρω από τούτη την ταφή, και να μην κινδυνεύουν αν γίνουν πιστευτές οι παλικαριές πολλών από ένα μονάχα άντρα, αν μιλήσει καλά ή άσχημα. Γιατί είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς με το σωστό μέτρο σε θέμα στο οποίο με πολύ κόπο γίνεται πιστευτό ότι λέει την αλήθεια. Γιατί όποιος ξέρει καλά τα γεγονότα κι είναι ευνοϊκός ακροατής, θα θεωρήσει ίσως ότι λέγονται αυτά κάπως κατώτερα απ’όσα ξέρει και θέλει ν’ακούσει, κι όποιος πάλι δεν τα γνωρίζει, θα νομίσει, από φθόνο, ότι μερικά είναι υπερβολές, αν τύχει κι ακούσει κάτι που ξεπερνά τη δύναμή του. Γιατί οι έπαινοι, όταν λέγονται για άλλους, είναι ανεχτοί μονάχα ως εκεί που καθένας νομίζει ότι κι ο ίδιος είναι ικανός να κάμει κάτι απ’όσα άκουσε. για τα παραπάνω απ’τη δύναμή του, επειδή αμέσως τον πιάνει η ζήλια, δε δίνει πίστη. Αφού όμως οι πρόγονοι έκριναν πως έτσι αυτά είναι καλά, πρέπει κι εγώ, ακολουθώντας τη συνήθεια, να προσπαθήσω να ικανοποιήσω όσο μπορώ πιο πολύ, του καθενός σας την επιθυμία και τη γνώμη.

36. «Θα αρχίσω από τους προγόνους πρώτα. είναι αλήθεια, δίκαιο μαζί και ταιριαστό σε τέτοια τελετή να τους δίνεται η τιμή αυτής της μνημόνευσης. Γιατί ζώντας στη χώρα αυτή οι ίδιοι πάντα, η μια γενιά ύστερα απ’την άλλη, χάρη στην αντρεία τους μας την παρέδωσαν ελεύθερη ως σήμερα. Και κείνοι λοιπόν είναι άξιοι για έπαινο κι ακόμη περισσότερο οι πατέρες μας. αυτοί, κοντά σ’εκείνα που κληρονόμησαν, απόχτησαν την ηγεμονία που έχουμε, όχι χωρίς κόπο, και την άφησαν σ’εμάς τους τωρινούς. Της ηγεμονίας αυτής τη δύναμη αυξήσαμε περισσότερο εμείς εδώ, όσοι σήμερα βρισκόμαστε ακόμη κάπου στην ώριμη ηλικία, κι ετοιμάσαμε την πόλη να’χει απόλυτη αυτάρκεια σε όλα και για πόλεμο και για ειρήνη. Αυτών εγώ τα πολεμικά κατορθώματαμε τα οποία αποχτήθηκε το καθένα, ή αν κάποτε εμείς οι ίδιοι ή οι πατέρες μας αποκρούσαμε θαρραλέα κάποιον επιδρομέα βάρβαρο ή Έλληνα, θα τα παραλείψω, γιατί δε θέλω να μακρηγορώ ’ανθρώπους που τα ξέρουν. Ποιες όμως αρχές ακολουθώντας φτάσαμε σ’αυτήν την ακμή και με ποιό πολίτευμα και τρόπο ζωής έγινε η πόλη πιο μεγάλη, αυτά θα παρουσιάσω πρώτα κι ύστερα θα προχωρήσω και στων νεκρών των τωρινών τον έπαινο, γιατί νομίζω πως μια τέτοια ώρα δε θα’ταν άπρεπο να ειπωθούν αυτά, κι ακόμη πως είναι ωφέλιμο όλο το συγκεντρωμένο εδώ πλήθος πολιτών και ξένων να τ’ακούσει.

37. «Έχουμε πολίτευμα που δεν αντιγράφει των άλλων τους νόμους, αλλά πιο πολύ είμαστε εμείς παράδειγμα σε μερικούς παρά μιμητές τους. Κι έχει τούτο το πολίτευμα το όνομα ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, γιατί δε διοικούν οι λίγοι, αλλά οι περισσότεροι. κι είναι όλοι οι πολίτες μπροστά στους νόμους ίσοι για τις ιδιωτικές τους διαφορές. για την προσωπική όμως ανάδειξη και τις τιμές, καταπώς ξεχωρίζει καθένας σε κάτι προτιμιέται στα δημόσια αξιώματα, πιο πολύ γιατί είναι ικανός παρά γιατί τον ανάδειξε ο κλήρος. ούτε πάλι κάποιος, επειδή είναι φτωχός, κι ενώ μπορεί να κάμει κάτι καλό στην πολιτεία, εμποδίζεται απ’αυτήν την ασήμαντη κοινωνική του θέση. Κι όχι μονάχα στη δημόσια ζωή μας ζούμε ελεύθεροι, αλλά και στις καθημερινές μας σχέσεις είμαστε λυτρωμένοι από την καχυποψία μεταξύ μας και δεν θυμώνουμε με το γείτονά μας, αν κάτι καταπώς τον ευχαριστεί, ούτε παίρνουμε απέναντί του το ύφος του ενοχλημένου, πράγμα που μπορεί βέβαια να μην τον βλάφτει, σίγορα όμως τον στενοχωρεί. Κι ενώ στην ιδιωτική μας ζωή δεν ενοχλούμε ο ένας τον άλλο, στα δημόσια πράγματα δεν κάνουμε παρανομίες από εσωτερική προπάντων παρόρμηση, υπακούοντας στους κάθε φορά άρχοντες μας και στους νόμους, ιδιαίτερα σε κείνους απ’αυτούς που έχουν ψηφιστεί για την προστασία των αδικημένων και σ’όσους, αν κι άγραφοι, όμως φέρνουν ντροπή αναμφισβήτητη στους παραβάτες.

38. «Αλλά και για το πνεύμα μας φροντίσαμε και βρήκαμε πάρα πολλούς τρόπους ξεκούρασης, με τη συνήθεια να τελούμε αγώνες και γιορτές απανωτά όλον το χρόνο και να’χουμε, καθένας για τον εαυτό του, τα καλοσυγυρισμένα σπιτικά μας. η καθημερινή ευχαρίστηση που δίνουν αυτά αποδιώχνει τη στεναχώρια. Ακόμη φτάνουν, μια και η πόλη μας είναι τόσο δυνατή, από κάθε γωνιά της γης τα πάντα κι έτσι συμβαίνει εμείς να μη χαιρόμαστε σαν περισσότερο δικά μας τ’αγαθά της χώρας μας απ’ό,τι κείνα των άλλων ανθρώπων.

39. «Διαφέρουμε απ’τους αντιπάλους μας και στη μελέτη των πολεμικών στ’ακόλουθα. Την πόλη μας την έχουμε ανοιχτή σ’όλους και ποτέ με ξενηλασίες δεν εμποδίζουμε κάποιον να δει ή ν’ακούσει κάτι, που αν δεν έμενε κρυφό και το ‘βλεπε κάποιος εχθρός θα μπορούσε να ωφεληθεί, γιατί πιο πολύ στηριζόμαστε όχι στις ετοιμασίες και στα στρατηγήματα παρά στην προσωπική μας ευψυχία την ώρα της δράσης. Και στην ανατροφή, ενώ εκείνοι, με επίπονες ασκήσεις, από παιδιά ακόμη κυνηγούν την αντρεία, εμείς, μόλο που ζούμε άνετα, βαδίζουμε μ’όχι λιγότερο θάρρος στους ίδιους κινδύνους. Και να η απόδειξη. οι Λακεδαιμόνιοι δεν εκστρατεύουν μονάχοι τους στη χώρα μας, αλλά μ’όλους τους συμμάχους τους, ενώ εμείς μονάχοι εισβάλλουμε στη χώρα των άλλων και, μ’ όλο που πολεμούμε σε ξένη γη, χωρίς δυσκολία, τις περισσότερες φορές, νικούμε αυτούς που υπερασπίζουν τα σπίτια τους. Και συγκεντρωμένη τη δύναμή μας κανείς εχθρός ως τώρα δεν αντιμετώπισε, γιατί εμείς, ταυτόχρονα, και το ναυτικό φροντίζουμε και στη στεριά στρατό, σε πολλά μέρη, από μας τους ίδιους στέλνουμε. Κι αν κάπου οι εχθροί συγκρουστούν με κανένα μικρό μας τμήμα, αν νικήσουν μερικούς από μας, καυχιούνται πως μας απόκρουσαν όλους, αν πάλι νικηθούν, λένε πως νικήθηκαν απ’όλους μας μαζί. Κι όμως, αν έχουμε τη θέληση ν’αντικρίζουμε τον κίνδυνο πιο πολύ ζώντας ανέμελα παρά μ’επίπονες ασκήσεις, και με αντρεία που δεν την επιβάλλει τόσο ο νόμος όσο ο τρόπος της ζωής μας, μας μένει το κέρδος και να μην καταπονιόμαστε απ’τα πριν για τα μελλοντικά δεινά κι όταν έρθουμε σ’αυτά να μη δειχνόμαστε κατώτεροι στην τόλμη από κείνους που αδιάκοπα μοχθούν. Και γι’αυτά η πόλη μας αξίζει να τη θαυμάζει κανείς κι ακόμη για άλλα.

40. «Αγαπούμε το ωραίο στην απλότητα, αγαπούμε τα γράμματα χωρίς να καταντούμε μαλθακοί. (Φιλοκαλούμεν δε μετ ευτελείας και φιλοσοφούμεν άνευ μαλακίας). Τον πλούτο πιο πολύ τον έχουμε σαν ευκαιρία για έργα παρά σαν αφορμή για καυχησιές. τη φτώχεια του να παραδέχεται κανείς δεν είναι ντροπή. μεγαλύτερη ντροπή είναι να μην πασχίζει με τη δουλειά να γλιτώσει απ’αυτήν. Μπορούμε οι ίδιοι να φροντίζουμε για τις δικές μας υποθέσεις και μαζί για τις δημόσιες και μόλο που καθένας μας είναι απασχολημένος με τη δουλειά του, άλλος τούτη άλλος κείνη, δεν είμαστε γι’αυτό λιγότερο κατατοπισμένοι και στα πολιτικά. Γιατί μονάχοι εμείς αυτόν που δεν παίρνει καθόλου μέρος σ’αυτά τον θεωρούμε όχι φιλήσυχο, αλλά άχρηστο, κι εμείς οι ίδιοι ή κάνουμε ορθές σκέψεις και προτάσεις πάνω στις υποθέσεις της πολιτείας ή, τουλάχιστον, παίρνουμε σωστές αποφάσεις γι’αυτές, γιατί δε νομίζουμε πως τα λόγια βλάφτουν τα έργα, αλλά ότι πιο πολύ βλάφτει να μη διαφωτιστούμε πιο μπροστά με το λόγο για τα όσα πρέπει να κάνουμε. Γιατί και σε τούτο, αλήθεια, ξεχωρίζουμε, ώστε οι ίδιοι και πολύ τολμηροί να’μαστε και πολύ να συλλογιζόμαστε όσα θα επιχειρήσουμε. ως προς αυτό, στους άλλους η άγνοια φέρνει τόλμη απερίσκεπτη κι η γνώση δισταγμό (αμάθεια μεν θράσος, λογισμός δε όκνον φέρει). Και πιο δυνατή ψυχή δίκαια θα λογαριαστεί πως έχουν εκείνοι που ξέρουν πεντακάθαρα και τα φοβερά και τα ευχάριστα κι όμως γι’αυτό δεν προσπαθούν ν’αποφύγουν τους κινδύνους. Και στην εκδήλωση φιλικής διάθεσης απέναντι στους άλλους, είμαστε αντίθετοι με τους πολλούς, γιατί αποχτούμε τους φίλους μας όχι με το να μας ευεργετούν αλλά με το να τους ευεργετούμε (ου γαρ πάσχοντες ευ, αλλα δρώντες κτώμεθα φίλους). Κι είναι ο ευεργέτης φίλος πιο σταθερός, γιατί προσπαθεί να διατηρεί τη χάρη που του χρωστιέται με τη συμπάθειά του σ’αυτόν που έχει κάμει το καλό, ενώ κείνος που χρωστάει χάρη είναι λιγότερο πρόθυμος, επειδή ξέρει ότι την καλοσύνη του θα την κάμει όχι για να του χρωστούν χάρη, αλλά για να ξοφλήσει χρέος. Και μονάχοι εμείς βοηθούμε άφοβα τους άλλους, όχι τόσο από συμφεροντολογικούς υπολογισμούς όσο από τις άδολες φιλελεύθερες πεποιθήσεις μας.

41. «Συνοψίζοντας λέω ότι και η πόλη μας στο σύνολό της, είναι η παιδευτική εστία της Ελλάδας και καθένας από μας, ο ίδιος άντρας, έχω τη γνώμη πως θα μπορούσε, με την πιο μεγάλη άνεση και χάρη, να παρουσιάσει τον εαυτό του ολοκληρωμένο σε πάρα πολλές εκδηλώσεις της ζωής. Κι ότι αυτά που λέω δεν είναι καυχησιές για την περίσταση, αλλά πραγματική αλήθεια, το φανερώνει η ίδια η δύναμη της πόλης μας που την αποχτήσαμε με αυτούς τους τρόπους ζωής. Γιατί μονάχη αυτή, από της τωρινές πόλεις, στη δοκιμασία αποδείχνεται ανώτερη από τη φήμη της, και μονάχη αυτή, ούτε στους εχθρούς που ήρθαν εναντίον της δίνει αφορμή να αγαναχτήσουν από ποιούς κακοπαθούν, ούτε στους υπηκόους να παραπονεθούν ότι τάχα τους κυβερνούν ανάξιοι. Και επειδή παρουσιάσαμε τη δύναμή μας με μεγάλα σημάδια, κι όχι, αλήθεια, δίχως μάρτυρες, κι οι σύγχρονοι κι οι μεταγενέστεροι θα μας θαυμάζουν, χωρίς να’χουμε καθόλου ανάγκη ούτε από έναν Όμηρο για να μας υμνήσει, ούτε από κανέναν άλλο που με τα λόγια του για μια στιγμή θα τέρψει, την ιδέα όμως που σχηματιζόταν για τα έργα μας θα’ρχόταν να τη ζημιώσει αργότερα η πραγματική αλήθεια. Εξαναγκάσαμε κάθε στεριά και θάλασσα να ανοίξει διάβα στην τόλμη μας και στήσαμε παντού μνημεία αθάνατα, μαζί για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες μας. Για μια τέτοια λοιπόν πόλη κι αυτοί εδώ, έχονας τη δίκαιη απαίτηση να μην τη στερηθούν, πολέμησαν γενναία και σκοτώθηκαν, κι από μας που μένουμε καθένας είναι φυσικό να θέλει να υποφέρει οτιδήποτε για χάρη της.

42. «Γι’αυτό ακριβώς και μίλησα πλατιά για την πόλη, γιατί ήθελα και να σας διαφωτίσω πως δεν αγωνιζόμαστε για τα ίδια πράγματα εμείς κι όσοι δεν έχουν τίποτε παρόμοιο μ’αυτά, και ταυτόχρονα να στηρίξω σε φανερές αποδείξεις τον έπαινο αυτών για τους οποίους τώρα μιλώ. Και πραγματικά έχει ειπωθεί από μένα του επαίνου τούτου το πιο μεγάλο μέρος. γιατί με όσα εγώ την πόλη ύμνησα, τα κατορθώματα αυτών εδώ και των ομοίων τους τη στόλισαν. και για λίγους Έλληνες, όπως γι’αυτούς εδώ, θα φαινόταν ο έπαινος ισόβαρος με τα έργα τους. Και νομίζω πως ο τωρινός θάνατος αυτών εδώ φανερώνει την αντρεία τους είτε τούτος είναι το πρώτο μήνυμά της είτε η τελευταία επισφράγησή της. Γιατί, αλήθεια, σε κείνους που στ’άλλα φαίνονται κάπως κατώτεροι, είναι δίκαιο, η παλικαριά που δείχνουν στους πολέμους για την πατρίδα να μπαίνει μπροστά και να τα σκεπάζει όλα. γιατί με την αντρεία τους εξαφάνισαν τ’άλλα κακά, κι έτσι, όλοι μαζί, πιο πολύ ωφέλησαν παρά ο καθένας, με τα ατομικά σφάλματά του, έβλαψε. Απ’αυτούς εδώ τους νεκρούς όμως, κανείς, ούτε πλούσιος προτίμησε να χαίρεται κι άλλο τα πλούτη και δείχτηκε δειλός, ούτε φτωχός, με την ελπίδα που δίνει η φτώχεια, πως μπορεί μελλοντικά να γλιτώσει απ’αυτήν και να γίνει πλούσιος, προσπάθησε να αναβάλει τη συμφορά. αντίθετα, έκριναν πως πιο ποθητή απ’αυτά είναι η τιμωρία των εχθρών και μαζί νόμισαν ότι αυτός ο κίνδυνος είναι ο πιο ωραίος, κι έτσι θέλησαν, αντιμετωπίζοντάς τον, τούτους να τους εκδικηθούν, εκείνα να τα επιθυμούν. Για το άγνωστο της επιτυχίας του αγώνα βασίστηκαν στην ελπίδα, γι’αυτό όμως που αντιμετώπισαν στην πράξη θεώρησαν χρέος τους να βασιστούν στον εαυτό τους. Και μέσα πια σ’αυτόν τον κίνδυνο προτίμησαν να αγωνιστούν και να πεθάνουν παρά να υποχωρήσουν και να σωθούν, κι έτσι την ντροπή να τους λένε δειλούς απόφυγαν, βάσταξαν όμως τον αγώνα, δίνοντας τη ζωή τους, και πάνω σε μιαν ελάχιστη στιγμή, κείνην ακριβώς που κρινόταν η τύχη τους, γλίτωσαν όχι από το φόβο, πιο πολύ απ’την ιδέα του φόβου.

43. «Κι αυτοί εδώ, αλήθεια, σαν άξια παιδιά της πόλης, τέτοιοι δείχτηκαν. όσοι όμως μένουμε πρέπει βέβαια να ευχόμαστε να’χουμε καλύτερη τύχη, να θεωρούμε όμως χρέος μας να μην έχουμε καθόλου πιο άτολμο φρόνημα απένατι στους εχθρούς, λογαριάζοντας όχι μονάχα με το νου την ωφέλεια από την αντρεία, για την οποία, μόλο που την ξέρετε οι ίδιοι καλά, θα μπορούσε κανείς να μακρολογά, αναφέροντας πόσα καλά υπάρχουν στο ν’αντιστέκεσαι στους εχθρούς, αλλά πιο πολύ θωρώντας κάθε μέρα στην πράξη τη δύναμη της πόλης κι αγαπώντας τη με πάθος. κι όταν σας φανεί ότι είναι μεγάλη, να συλλογίζεστε πως αυτά τ’απόχτησαν άντρες τολμηροί που ήξεραν το χρέος τους κι είχαν φιλότιμο την ώρα της δράσης. κι αν καμιά φορά αποτύχαιναν σε κάποια προσπάθειά τους, όμως γι’αυτό δεν έκριναν άξιο να στερήσουν την πόλη απ’τη δική τους αντρεία, αλλά την πρόσφεραν σ’αυτή σαν την πιο ωραία συνεισφορά τους. Γιατί προσφέροντας όλοι μαζί τη ζωή τους, έπαιρναν ξεχωριστά ο καθένας τον αγέραστο έπαινο και τον πιο λαμπρό τάφο, όχι τόσο αυτόν που κείτονται, όσο κείνον στον οποίο η δόξα τους μένει και μνημονεύεται αιώνια σε κάθε ευκαιρία που παρουσιάζεται, είτε πρόκειται για λόγο είτε για δράση. Γιατί των μεγάλων αντρών τάφος είναι όλη η γη και σημάδι της ύπαρξής τους δεν είναι μονάχα η επιγραφή μιας στήλης στην πατρίδα τους, αλλά και στις ξένες χώρες, μες στην ψυχή καθενός. ζει άγραφη θύμηση, πιο πολύ για την απόφασή τους παρά για το έργο τους. Αυτοί λοιπόν εδώ, αφού σας γίνουν τώρα παράδειγμακαι σκεφτείτε πως ευτυχία σημαίνει ελευθερία και ελευθερία σημαίνει αντρεία, να μην δειλιάζεται μπροστά στους κινδύνους του πολέμου. Γιατί δε θα’ταν και τόσο δίκαιο να μη λογαριάζουν τη ζωή τους, όσοι δυστυχούν και δεν ελπίζουν σε κανένα καλό, αλλά όσοι στη ζωή που τους μένει κινδυνεύουν να πέσουν απ’την ευτυχία στη δυστυχία, και που γι’αυτούς η διαφορά θα είναι εξαιρετικά μεγάλη, αν συμβεί και αποτύχουν.Γιατί σ’έναν άντρα με φρόνημα, είναι πιο πικρή η ταπείνωση που ακολουθεί τη δειλία, παρά ο θάνατος που έρχεται χωρίς να τον νιώσει σε στιγμή δύναμης και κοινής ελπίδας.

44. «Γι’αυτό και τους γονείς των τωρινών νεκρών, όσοι βρίσκεσται εδώ τόσο δε σας κλαίω όσο θέλω να σας παρηγορήσω. Ξέρουν πια καλά πως τη ζωή τους την πέρασαν μέσα σε λογιών αλλαγές της τύχης. κι ευτυχία είναι όσοι βρουν το πιο τιμημένο τέλος, όπως σήμερα αυτοί εδώ, ή την πιο τιμημένη λύπη, όπως σεις, κι όσων απ’τη μοίρα η ζωή μετρήθηκε έτσι, ώστε να είναι καλότυχοι όσο ζουν και να τους βρει ένας ωραίος θάνατος να συμπέσουν. Ξέρω, αλήθεια, πως είναι δύσκολο μ’όσα είπα να σας πείσω γι’αυτούς, που πολλές φορές θα’χετε αφορμή να τους θυμάστε στις χαρές των άλλων, χαρές τις οποίες και σεις κάποτε χαιρόσαστε. και λυπάτε κανείς όχι αν δεν έχει αγαθά που δεν τα δοκίμασε, αλλά αν κάτι που το έχει συνηθίσει κατόπιν το χάσει. Πρέπει όμως να δείχνετε εγκαρτέρηση και με την ελπίδα απόχτησης άλλων γιων, όσοι ακόμη είστε σε ηλικία να κάνετε παιδιά. γιατί και ατομικά οι γιοι που θα γεννηθούν κατόπι θα κάμουν μερικούς να ξεχάσουν αυτούς που δεν υπάρχουν, και στην πόλη θα είναι αυτό ωφέλιμο διπλά, και γιατί δε θα ερημώνεται και γιατί θα είναι ασφαλής. Γιατί δεν είναι δυνατό να αποφασίζουν για την πόλη ορθά και δίκαια όσοι δεν κινδυνεύουν σαν τους άλλους προσφέροντας κι αυτοί το ίδιο παιδιά. Όσοι πάλι είστε περασμένης ηλικίας, και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής σας που ζήσατε ευτυχισμένοι να το θαρρείτε κέρδος και το υπόλοιπο ότι θα είναι μικρό, και να ανακουφίζεστε με τη δόξα αυτών εδώ. Γιατί μονάχα η αγάπη για τις τιμές δεν γερνάει ποτέ, και στ’άχρηστα γηρατειά μεγαλύτερη τέρψη δε δίνει, όπως λένε μερικοί, το κέρδος, αλλά οι τιμές.

45. «Για τους γιους πάλι των νεκρών, όσοι βρίσκεσται εδώ, ή για τους αδελφούς βλέπω πιο δύσκολο τον αγώνα (γιατί κείνον που δεν υπάρχει, καθένας συνηθίζει να τον παινεύει) και με δυσκολία, αν δείξετε υπέρμετρη αντρεία, μπορεί να σας κρίνουν όχι όμοιους, αλλά λίγο κατώτερους. Γιατί οι ζωντανοί φθονούν τους ανταγωνιστές τους, ενώ κείνους που δεν τους στέκονται πια εμπόδιο τους τιμούν με αδιαφιλονίκητη εύνοια. Αν είναι ανάγκη να κάμω κάποια μνεία και για την αρετή των γυναικών, όσες τώρα θα μείνουν χήρες, θα πω ό,τι πρέπει με μια σύντομη παραίνεση. να μη δειχτείτε κατώτερες από τη γυναικεία σας φύση, μεγάλη θα είναι η δόξα σας, το ίδιο και για όποιαν θα μιλάνε οι άντρες ανάμεσά τους όσο γίνεται λιγότερο, είτε για να την παινέψουν είτε για να την κατηγορήσουν.

46. «Είπα κι εγώ, σύμφωνα με τη συνήθεια, όσα είχα κατάλληλα και με έργα, αυτοί που τάφηκαν, από τη μια τιμήθηκαν, απ’την άλλη τα παιδιά τους, από σήμερα κι ώσπου να γίνουν έφηβοι, η πόλη με δημόσια δαπάνη θ’αναθρέψει, προβάλλοντας έτσι ως βραβείο στους τέτοιους αγώνες ένα ωφέλιμο στεφάνι και για τους νεκρούς τούτους και για όσους μένουν. γιατί όπου υπάρχουν νομοθετημένα έπαθλα πολύ μεγάλα για την αντρεία, εκεί ζουν κι άριστοι πολίτες. Και τώρα, αφού καθένας αποτελειώσει το θρήνο του δικού του, ας πάτε στα σπίτια σας.»

Πώς η Goldman Sachs κυβερνά τον κόσμο.. Marc Roche

"Η Τράπεζα - πώς η Goldman Sachs κυβερνά τον κόσμο" Marc Roche

Η επενδυτική τράπεζα Goldman Sachs κατέστη αντικείμενο θαυμασμού και μίσους ανά την υφήλιο για τις οικονομικές της δραστηριότητες, οι οποίες ήλθαν στην επικαιρότητα κατά την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 και κατά την πρόσφατη ελληνική κρίση. Ο Μαρκ Ρός, ανταποκριτής της εφημερίδας Λε Μόντ στο Σίτι του Λονδίνου, εδώ και 20 χρόνια, μας εισάγει στα ενδότερα αυτού του ναού του χρήματος για να μας δείξει, πώς λειτουργεί η υπ’ αριθμό πρώτη επενδυτική τράπεζα στον κόσμο, ώστε να φτάνει να «κυβερνά» τον κόσμο!
Η Γκόλντμαν Σακς ιδρύθηκε το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα από δυο Γερμανοεβραίους μετανάστες, τον Γκόλντμαν και τον Σακς. Η βιομηχανική ανάπτυξη που λάμβανε χώρα τότε στις ΗΠΑ, έδωσε την ευκαιρία να αναπτυχθούν πολλές τράπεζες μεταξύ αυτών και η Γκόλντμαν Σακς, ενώ η μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 μετέτρεψε την Γκόλντμαν Σακς, όπως και κάποιες άλλες, σε επενδυτική τράπεζα, η οποία έγινε γνωστή στις ΗΠΑ για τη σύνεση της. Τα τελευταία 30 χρόνια όμως η Γκόλντμαν Σακς απέκτησε τη φήμη μιας τράπεζας-καζίνου, όπου ο κύριος όγκος των δραστηριοτήτων της αφορά αγοραπωλησίες μετοχών στο Χρηματιστήριο επιτρέποντας της να κερδοσκοπεί ασύστολα. Η Γκόλντμαν Σακς είναι από τους πρωτεργάτες της Νέας Οικονομίας, που επικράτησε την εποχή της παγκοσμιοποίησης, του λεγόμενου χρηματοοικονομικού καπιταλισμού ή της άϋλης οικονομίας, στον οποίο η επένδυση κεφαλαίων στο Χρηματιστήριο, πάνω σε τίτλους και σε πρώτες ύλες, γίνεται με βάση παράγωγα χρηματοοικονομικά προϊόντα, που ιδιοφυείς οικονομολόγοι-αναλυτές κατασκευάζουν στηριζόμενοι σε μαθηματικούς τύπους, αποκομμένοι συχνότατα από την πραγματική (παραγωγική)οικονομία, με συνέπεια τα κέρδη να είναι μυθικά αλλά και οι λεγόμενες «φούσκες» της οικονομίας να καραδοκούν ανά πάσα στιγμή. Παίζουν στοιχήματα π.χ. για τη χρεοκοπία διαφόρων κρατών, τζογάρουν όπως σε ένα καζίνο, και κερδίζουν ιλιγγιώδη ποσά! Δικαιολογημένα λοιπόν ο κόσμος τη θαυμάζει αλλά και τη μισεί συγχρόνως.

Όλα ξεκίνησαν το 1986, όταν η Γκόλντμαν Σακς άνοιξε στο Σίτι του Λονδίνου – εκμεταλλευόμενη το άνοιγμα των χρηματαγορών, που επέβαλε ο νεοφιλελευθερισμός της Θάτσερ- τη θυγατρική της Τράπεζα με σκοπό να διεισδύσει στη βρετανική αγορά και στην ευρωπαϊκή. Ο συγγραφέας περιγράφει τους τρόπους με τους η Γκόλντμαν Σακς κατάφερε να διεισδύσει στη Γαλλία υποσκελίζοντας παραδοσιακές εμπορικές τράπεζες-γίγαντες, όπως του Ρότσιλντ, στην Ιταλία στιγματίζοντας ακόμα και τον Ρομάνο Πρόντι, -Πρόεδρο της Κομισσιόν της ΕΕ- με το σκάνδαλο της συγχώνευσης της Siemens με την ιταλική STET, και στη Γερμανία ιδρύοντας το γραφείο της στη Φρανκφούρτη για τις δραστηριότητες της στην ηπειρωτική Ευρώπη. Στηριζόμενη πάνω στην παραδοσιακή δομή της τράπεζας της, η Γκόλντμαν Σακς στα τελευταία τριάντα χρόνια «έπλεξε ένα μοναδικό δίκτυο εξουσίας μέσα στους κύκλους εκείνων που κυβερνούν τον κόσμο. Ένας πραγματικός ιστός αράχνης που ενώνει εκείνους που λαμβάνουν τις αποφάσεις στην Ουάσινγκτον, στο Παρίσι, στις Βρυξέλλες ή στο Πεκίνο ή και στο Λονδίνο ακόμα» αναφέρει ο συγγραφέας.

«Η Γκόλντμαν Σακς δεν είναι μόνο μια μηχανή που παράγει κέρδη αλλά κι ένας τρόπος ζωής». Στην κορυφή βρίσκονται οι τραπεζίτες-άρχοντες στο ρόλο του συμβούλου κρατών και μεγάλων επιχειρήσεων. Ακολουθούν τα στελέχη: οι χρηματιστές που ζουν σε τρομερή ένταση ρισκάροντας καθημερινά στο Χρηματιστήριο, οι αναλυτές-διανοούμενοι που κατασκευάζουν τα σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα, οι διαχειριστές περιουσιών οι λεγόμενοι θεσμικοί, και οι ελεγκτές κινδύνου δηλαδή οι πληροφοριοδότες σχετικά με τις κινήσεις των ανταγωνιστών της Τράπεζας. Οι νεοεισερχόμενοι στην τράπεζα προσλαμβάνονται ύστερα από δύσκολες εξετάσεις, εργάζονται εντατικά, 18 ώρες το 24ωρο, χωρίς Σάββατα ελεύθερα, μέσα σε πνεύμα ομαδικό, ισότιμο και με μυστικότητα, ώστε ο συγγραφέας να τους χαρακτηρίζει τραπεζίτες-καλόγερους κι αλλού σταυροφόρους του χρήματος. Στο τέλος του χρόνου αξιολογούνται από τους ανωτέρους τους και κατωτέρους τους και ανάλογα την αξιολόγηση εισπράττουν τα περιβόητα «μπόνους», τα οποία είναι από δέκα έως είκοσι φορές μεγαλύτερα από το σύνολο των ετήσιων μισθών τους και οι καλύτεροι απ’ αυτούς προάγονται σε εταίρους.
Οι εταίροι-μέλη της τράπεζας, οι οποίοι έχουν αυξηθεί σήμερα σε 400 άτομα από 186 που ήταν όταν πρωτοξεκίνησε η Γκόλντμαν Σακς, κατέχουν τα μεγάλα μερίδια των μετοχών της Τράπεζας. Όταν οι εταίροι θελήσουν να αποχωρήσουν από την τράπεζα, πωλούν το μερίδιο τους και η Τράπεζα φροντίζει να τοποθετηθούν σε καίριες θέσεις πολιτικές, πανεπιστημιακές, οικονομικές σε κράτη, διεθνείς οργανισμούς και φιλανθρωπικά ιδρύματα, εξασφαλίζοντας έτσι ένα σημαντικό δίκτυο γνωριμιών κι επιρροής παγκόσμια.
Ο πρόεδρος και συγχρόνως γενικός διευθυντής της Τράπεζας είναι η ανώτατη θέση που μπορεί να φτάσει ένας εταίρος και δεδομένης της παγκόσμιας πρωτιάς της τράπεζας σήμερα, θεωρείται συγχρόνως ότι ανήκει στην ελίτ του αμερικάνικου καπιταλισμού και του παγκόσμιου. Κάποιοι απ’ αυτούς έγιναν υπουργοί οικονομικών στις ΗΠΑ, ο Ρούμπιν επί Κλίντον, ο Πόλσον επί Μπους του νεότερου, ενώ άλλοι, όπως ο Μάριο Ντράγκι, που θα αντικαταστήσει τον Κλώντ Τρισέ στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, υπήρξε αντιπρόεδρος της Γκόλντμαν Σακς. Στα θετικά της Τράπεζας είναι ότι ανανεώνει διαρκώς το δυναμικό της με νέο αίμα μετά από αυστηρή και συνεχή κατ’ έτος αξιολόγηση, εξασφαλίζοντας έτσι φρέσκιες ιδέες και το ζήλο των φιλόδοξων στελεχών της για να κρατιέται ή Τράπεζα υψηλά στον παγκόσμιο χρηματοοικονομικό καπιταλισμό.

Οι δραστηριότητες της επενδυτικής τράπεζας διαφέρουν από τις δραστηριότητες μιας εμπορικής τράπεζας, η οποία συγκεντρώνει τις καταθέσεις των αποταμιευτών και χορηγεί δάνεια στους καταναλωτές.

Η Γκόλντμαν Σακς ως επενδυτική τράπεζα

1. παρέχει συμβουλές σε κυβερνήσεις πώς να συνάπτουν ομολογιακά δάνεια, να προβαίνουν σε ιδιωτικοποιήσεις…ή σε μεγάλες επιχειρήσεις πώς να υλοποιούν συγχωνεύσεις ή εξαγωγές άλλων επιχειρήσεων, να εκδίδουν μετοχές και να επενδύουν τα κεφάλαια τους.

2. Με την απελευθέρωση των αγορών στη δεκαετία του 1980 και την είσοδο της στο Χρηματιστήριο το 1999, η Γκόλντμαν Σακς συμπεριέλαβε μέσα στις δραστηριότητες της τις αγοραπωλησίες τίτλων και πρώτων υλών (80 βασικές, με πρώτες το πετρέλαιο και το χρυσό), οι οποίες κυριάρχησαν στις δραστηριότητες της σε βάρος των άλλων δραστηριοτήτων της.

3. Επενδύει για ίδιον συμφέρον, γεγονός που μπορεί να τη φέρει σε σύγκρουση με τα συμφέροντα των πελατών της. Καθ’ όλα νομότυπα μπορεί να στοιχηματίζει στο ακριβώς αντίθετο από αυτό που στοιχηματίζει ο πελάτης της καθ’ υπόδειξη της! Η Τράπεζα συγχρόνως παίζει και το δικό της παιχνίδι και πάντα είναι κερδισμένη, διότι αν κερδίσει ο πελάτης θα πάρει τις προμήθειες που δικαιούται, κι αν χάσει θα κερδίσει η ίδια. Δεν είναι λίγα τα παραδείγματα του διπλού παιχνιδιού που έπαιξε με σκοπό να κερδοσκοπήσει.

Μια εξαγορά και μάλιστα επιθετική, στην οποία η Γκόλντμαν Σακς έπαιξε το ρόλο συμβούλου επενδύσεων της ινδικής χαλυβουργίας Mittal Steel και η οποία μεγάλωσε το θρύλο της, είναι αυτή της εξαγοράς της ευρωπαϊκής χαλυβουργίας Arcelor από την ινδική Mittal το 2006. Ο Ινδός Μιτάλ μεγιστάνας του χάλυβα στην Ινδία, έβαλε στο μάτι την πρώτη ευρωπαϊκή εταιρεία χάλυβα Arcelor -που είχε προκύψει από τη συγχώνευση χαλυβουργιών του Λουξεμβούργου, Ισπανίας και Γαλλίας- φιλοδοξώντας να δημιουργήσει μια εταιρεία-μαμούθ που θα κυριαρχήσει στην παγκόσμια αγορά του χάλυβα. Τηλεφωνεί λοιπόν στον γενικό διευθυντή της Arcelor Γκι Ντολέ και του προτείνει τη συγχώνευση των δυο εταιρειών αλλά αυτός αρνείται. Τότε ο Μιτάλ προσφεύγει στην Γκόλντμαν Σακς για να τον βοηθήσει να εξαγοράσει την Arcelor. Καταστρώνεται το σχέδιο δράσης με απόλυτη μυστικότητα και με το κωδικό όνομα «Όλυμπος» κι ανατίθεται στον Γιοέλ Ζαουί, συνδιευθυντή της τράπεζας της στο Λονδίνο κι αστέρι στις συγχωνεύσεις να φέρει σε πέρας την εξαγορά. Σημειωτέον ότι ο αδελφός του Μάϊκλ Ζαουί την ίδια εποχή εξασκεί το ίδιο επάγγελμα στην Morgan Stanley, ανταγωνίστρια τράπεζα της Γκόλντμαν Σακς.
Οι δημόσιες προσφορές για εξαγορά εταιρειών θυμίζουν κάτι σαν πόλεμο μεταξύ δυο κυρίως στρατοπέδων. Το σχέδιο «Όλυμπος» του στρατοπέδου της Mittal μπαίνει σε εφαρμογή, κινούμενο σε τρία επίπεδα: στο οικονομικό, στο πολιτικό και στο επικοινωνιακό. Συγκροτείται η ομάδα κρούσης, η οποία αποτελείται από νομικές εταιρείες που εξειδικεύονται στις 7 νομοθεσίες των ενδιαφερόμενων κρατών, από 4 εμπορικές τράπεζες για να χρηματοδοτήσουν την εξαγορά κι από ένα γαλλικό πρακτορείο, όπου η πρόεδρος του Αν Μεό έχει μεγάλη φήμη σε θέματα επικοινωνίας στη χρηματαγορά του Παρισιού.
Δυο μέρες μετά την άρνηση της Γκι Ντολέ, ο Μιτάλ ανακοινώνει στα ΜΜΕ ότι έχει την πρόθεση να εξαγοράσει την Arcelor. Βέβαια την προηγούμενη μέρα καθώς και το τελευταίο διάστημα οι κερδοσκόποι έχουν φροντίσει να πέφτει η τιμή των μετοχών της Arcelor στο Χρηματιστήριο. Πολλοί εκπλήττονται από την πρόταση αυτή, οι ευρωπαϊκές χώρες που εμπλέκονται λίγο ή πολύ στη συναλλαγή αυτή δεν βλέπουν με καλό μάτι την εξαγορά αυτή και κυρίως η γαλλική κυβέρνηση. Η Αν Μεό οργανώνει δείπνο στο Παρίσι για να συναντήσει ο Μιτάλ την αφρόκρεμα του γαλλικού επιχειρηματικού κατεστημένου, προσφέροντας του τη νομιμότητα που του έλειπε. Ο Γάλλος επιχειρηματίας Πινό, λίγες βδομάδες αργότερα μπαίνει στο διοικητικό συμβούλιο της Mittal, πράξη που επικοινωνιακά προβάλλεται ως μια νέα σχέση επιχειρηματιών με όραμα που υπερασπίζονται την πολιτισμική διαφορετικότητα. Ο Μιτάλ ανεβάζει κατά 35% την προσφορά εξαγοράς της Arcelor, οι μέτοχοι της προβληματίζονται. Ο διευθυντής της Arcelor για να γλιτώσει από τον Μιτάλ, προσπαθεί να συνεργαστεί με την πρώτη εταιρεία χάλυβα στη Ρωσία αλλά το σχέδιο αποτυγχάνει για διάφορους λόγους. Κι όταν σιγά σιγά οι μεγαλομέτοχοι της Arcelor πείθονται ότι το συμφέρον της εταιρείας είναι με την ινδική Mittal, το παιχνίδι είναι χαμένο για τον Γκι Ντολέ και τη γαλλική κυβέρνηση. Μετά απ΄ ένα πόλεμο πέντε μηνών η Mittal εξαγοράζει την Arcelor κι έτσι γεννιέται ένας νέος όμιλος χάλυβα, με παγκόσμια εμβέλεια που ελέγχεται από τους Ινδούς. «Η μάχη του χάλυβα σηματοδοτεί τη σαρωτική νίκη των αγορών και την ταπεινωτική ήττα των πολιτικών» γράφει η Le Monde. Λίγο αργότερα ο Ινδός Μιτάλ δέχεται μια απρόσμενη πρόσκληση από την Γκόλντμαν Σακς, που του προτείνει να συμμετέχει στο διοικητικό της συμβούλιο. Η Τράπεζα τον χρειάζεται για να διεισδύσει στις αναδυόμενες αγορές της Ασίας!
Με αυτές τις συγχωνεύσεις, που γίνονται συναινετικά συνήθως κι από τις δυο πλευρές των ενδιαφερομένων, ή τις εξαγορές που χαρακτηρίζονται από βίαιες διαδικασίες, επιβάλλεται η παγκοσμιοποίηση στην οικονομία!
Ένα άλλο παράδειγμα, που η Γκολντμαν Σακς λειτούργησε ως σύμβουλος κυβερνήσεων είναι, όταν εκλήθη από την ελληνική κυβέρνηση του Κ. Σημίτη το 2000 για να βοηθήσει το ελληνικό κράτος να μπει στη ζώνη του ευρώ.
Η Ελλάδα -όπως και κάποιες άλλες χώρες- δεν πληρούσε τα κριτήρια του Μάαστριχτ για να μπει στην ευρωζώνη, δηλαδή να έχει χρέος κάτω από το 60% του ΑΕΠ και έλλειμμα προϋπολογισμού κάτω από το 3%. Ο γαλλογερμανικός άξονας της ΕΕ ήθελε, όσον το δυνατόν περισσότερες χώρες να μπουν στην ευρωζώνη για να τονώσουν το νέο νόμισμα αποτρέποντας τους κερδοσκόπους να του επιτεθούν. Η ελληνική κυβέρνηση απευθύνεται στην Γκόλντμαν Σακς για να τη συμβουλεύσει πώς να κρύψει το χρέος της. Έπρεπε να μη συμπεριληφθούν οι υπέρογκες στρατιωτικές δαπάνες στις δημόσιες δαπάνες του κράτους, ώστε το χρέος και το έλλειμμα να φαίνονται μικρότερα. Η Γκόλντμαν Σακς καταχάρηκε γιατί η Ελλάδα πληρούσε όλες τις προϋποθέσεις για να κερδοσκοπήσει σε βάρος της. Είχε αδύναμη τραπεζική υποδομή, ανθούσα παραοικονομία, στοιχειώδεις στατιστικές των δημοσιοοικονομικών της, το Χρηματιστήριο δεν διέθετε αποτρεπτικούς κανόνες και το κυριότερο, το χρέος της δεν ήταν απλό, προβλέψιμο, ώστε να μπει σε ένα αυστηρό χρονοδιάγραμμα για να ρευστοποιηθεί. Επιπλέον η Eurostat, που προσπαθούσε να εναρμονίσει τις στατιστικές των χωρών-μελών της ΕΕ, δεν ήταν οργανωμένη καλά.
Αναθέτει λοιπόν στην Αντιγόνη Λουδιάδη, μια Ελληνίδα ειδικό στα σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα, που εργάζεται στη θυγατρική τράπεζα του Λονδίνου, να φέρει σε πέρας τη δουλειά. Η Λουδιάδη, μια γυναίκα φιλόδοξη, για να πετύχει το σκοπό της, χρησιμοποιεί το μηχανισμό των swaps ή CDS, δηλαδή το ελληνικό κράτος υπογράφει συμβόλαια ασφάλισης του χρέους του, το οποίο αντήλλαξε με την Γκόλντμαν Σακς, για το οποίο δίνεται η εγγύηση στον πιστωτή -που έχει αγοράσει ελληνικά ομόλογα- ότι θα αποζημιωθεί ακόμα κι αν ο οφειλέτης αδυνατεί να αποπληρώσει το χρέος του. Το ελληνικό κράτος δεσμεύεται να πληρώσει ως το 2019 ένα ποσό που ξεπερνά εκείνο του υπάρχοντος ήδη ελληνικού δημόσιου χρέους! Η Άντι Λουδιάδη, αν και Ελληνίδα, δεν έχει ηθικούς φραγμούς για τους τοκογλυφικούς όρους των swaps, αφού όλοι θα είναι κερδισμένοι. Η ελληνική κυβέρνηση θα μπει στην ευρωζώνη, η ίδια θα εισπράξει το υπέρογκο μπόνους της και η Γκόλντμαν Σακς την υπέρογκη αμοιβή της ως τραπεζίτης σύμβουλος κι ως επενδυτής. Επιπλέον η Τράπεζα αργότερα δεν δίστασε να κερδοσκοπήσει και κατά του ευρώ, ποντάροντας στην υποτίμηση του, όταν τάχτηκε κατά της επέμβασης της ΕΕ για τη διάσωση της Ελλάδας, αφού η Γκόλντμαν Σακς θα έβγαινε χαμένη από την επέμβαση των Ευρωπαίων! Οι μηχανοραφίες της Τράπεζας αποκαλύπτονται το 2010, εν μέσω της ελληνικής κρίσης και του ευρώ, και ξεσηκώνουν κύμα διαμαρτυριών στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, πλήττοντας ηθικά μόνο την Γκόλντμαν Σακς.

Μία ακόμα από τις μεγάλες επιτυχίες της Γκόλντμαν Σακς που έγραψε ιστορία είναι ότι πρώτη επινόησε την έννοια των BRICs -αρχικά των χωρών Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα- που δηλώνουν τις αναδυόμενες αγορές στον 21ο αιώνα. Ο οικονομολόγος στην Τράπεζα του Λονδίνου Τζίμ Ο’ Νηλ, γιος ταχυδρομικού υπαλλήλου από το Λάνκαστερ της Αγγλίας ειδικεύεται στις αγορές συναλλάγματος κι εξελίσσεται σε αστέρι στα νομίσματα των εξωτικών χωρών. Μετά τα χτυπήματα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης δηλώνει «Κατάλαβα ότι η παγκοσμιοποίηση δεν θα ήταν αμερικανική. Προκειμένου να προχωρήσει, θα έπρεπε ν’ ανοίξουμε τις πόρτες μας στους άλλους αλλά χωρίς να τους επιβάλλουμε τον αγγλοσαξωνικό τρόπο σκέψης» κι έτσι συλλαμβάνει την έννοια των νέων αναδυόμενων αγορών. Παρά τις αντιθέσεις τους οι τέσσερις αυτές αναδυόμενες χώρες έχουν κοινά σημεία: τον μεγάλο πληθυσμό, την οικονομία με το τεράστιο δυναμικό και τη θέληση των ιθυνόντων να υιοθετήσουν την παγκοσμιοποίηση. Η δημοσίευση των προβλέψεων αυτών στις 30 Νοεμβρίου 2001 με τον τίτλο Goldman Saks. Global Economic... ξεσήκωσε τα ΜΜΕ, τους επενδυτές και προκάλεσε την αντίδραση της Ουάσινγκτον, όταν είπε ότι η Κίνα το 2027 θα ξεπεράσει τις ΗΠΑ. Έκτοτε τα BRICs έγιναν της μόδας κι ο λογότυπος τους εμφανίζεται παντού σαν να είναι παγκόσμια μάρκα ρούχων κι αυτοκινήτων. Ο Τζιμ Ο’ Νηλ, η Πυθία των αναδυόμενων αγορών, στη συνέχεια δημιουργεί μια νέα υποκατηγορία που την ονομάζει Ν-11 και περιλαμβάνει:Μπαγκλαντές, Αίγυπτος, Ινδονησία, Ιράν, Κορέα, Μεξικό, Νιγηρία, Πακιστάν, Φιλιππίνες, Τουρκία και Βιετνάμ ξεσηκώνοντας πάλι θύελλα διαμαρτυριών και αποδοκιμασιών.
Η Γκόλντμαν Σακς προβλέπει πράγματι σωστά ή φροντίζει οι προβλέψεις της να επαληθευτούν; Τα γεγονότα στη συνέχεια αποδεικνύουν μάλλον το δεύτερο, κατά την προσωπική μου γνώμη, ότι δηλαδή η Γκόλντμαν Σακς χαράσσει και πολιτικές για το μέλλον, όπου μπορεί!
Η Κίνα γίνεται το νέο Ελντοράντο για την Τράπεζα, παρόλα τα εμπόδια που θέτει το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας, που κρατά για τον εαυτό του τους στρατηγικούς τομείς της οικονομίας (ενέργεια, ορυχεία), τα ΜΜΕ και τις επικοινωνίες. Ο Χένρι Πόλσον, γενικός διευθυντής της Γκόλντμαν Σακς από το 1998-2005, βρίσκεται για μεγάλα χρονικά διαστήματα στην Κίνα, το δυναμικό της οποίας του έχει γίνει έμμονη ιδέα. Βοηθά τις κινέζικες εταιρείες να εκδώσουν μετοχές στη διεθνή αγορά και δη στις ΗΠΑ, να σηκώσουν κεφάλαια από τις ξένες χρηματαγορές, να προβούν σε ιδιωτικοποιήσεις αλλά και επενδύει η ίδια η Τράπεζα στην Κίνα και φροντίζει να ιδρυθεί το business school που θα καταρτίζει τα μελλοντικά στελέχη…της Γκόλντμαν εκεί.
Η Ρωσία είναι η μόνη χώρα, στην οποία η Γκόλντμαν Σακς δεν κατάφερε να διεισδύσει. Αν και άνοιξε γραφείο στη Μόσχα, την επαύριο της πτώσης της ΕΣΣΔ, αν και επιθυμεί πολύ, ακόμα και σήμερα, να εκμεταλλευτεί τον πακτωλό του ρωσικού πετρελαίου, αν και ενέταξε την Ρωσία στα BRICs –χωρίς ακριβώς να ανήκει το 2001- εντούτοις η Ρωσία για την Γκόλντμαν Σακς παραμένει μια χαμένη υπόθεση. Ίσως φταίει ότι έχασε τις ιστορικές ευκαιρίες, τότε που είχε ρίξει όλο το ενδιαφέρον της στην Κίνα, ίσως η πολιτική του Κρεμλίνου δεν συμβάδιζε με την πολιτική της Γκόλντμαν, ίσως οι Ρώσοι ολιγάρχες που υποστηρίζουν τον Πούτιν διαπνέονται από αντιαμερικάνικα αισθήματα, γεγονός πάντως είναι ότι η Γκόλντμαν ετράπη σε άτακτη φυγή από τη Ρωσία!
Στην Ινδία η Γκόλντμαν εκτός από τις παραδοσιακές της δραστηριότητες ως επενδυτική τράπεζα, συνεταιρίζεται με μεγάλες οικογενειακές επιχειρήσεις, που αποτελούν την κινητήριο δύναμη της οικονομίας της. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης οι δεσμοί αίματος επηρεάζουν ακόμα τους κανόνες της οικονομικής συμπεριφοράς των Ινδών, χωρίς να λείπουν βέβαια οι έχθρες και οι προδοσίες.
Στη Βραζιλία ιδρύεται το 2002 παράρτημα της Γκόλντμαν Σακς με έδρα το Σάο Πάολο, κάτι που προς το παρόν καλύπτει τις φιλοδοξίες της.
Στην Αφρική το ενδιαφέρον της τραβούν η Νιγηρία για τα πολύ πλούσια κοιτάσματα πετρελαίου της, η Αγκόλα πλούσια σε πρώτες ύλες, η Νότια Αφρική και η Γκάνα,(πρώην Χρυσή Ακτή) για τα ορυχεία χρυσού τους. Το 2001 κατόρθωσε να συνενώσει τις πρώην βρετανικές εταιρείες χρυσού, που υπήρχαν εκεί από την εποχή της βρετανικής αποικιοκρατίας και να δημιουργήσει το νούμερο ένα του κλάδου χρυσού παγκόσμια και το 2009 ένα κερδοσκοπικό κεφάλαιο, που ανήκε στον Τζον Πόλσον –συνωνυμία με τον Χένρι Πόλσον- εξαγοράζει τη μισή εταιρεία, και μάλιστα με συμβουλή της Γκόλντμαν!

Η Γκόλντμαν Σακς δεν θα μπορούσε να απουσιάζει από τον κόσμο του πετρελαίου με τα τεράστια κέρδη που αποφέρει, στον οποίο εισήλθε το 1981, όταν αγόρασε τη μεσιτική εταιρεία πρώτων υλών J. Aron. Από τότε μέχρι σήμερα έχει κατορθώσει να βρίσκεται στο επίκεντρο της οικονομίας του πετρελαίου μέσα από τις εξής δραστηριότητες.

1.Μέσα από την έρευνα για τις ποσότητες αποθεμάτων πετρελαίου που υπάρχουν παγκόσμια. Διαθέτει τους δυο καλύτερους ειδικούς-αναλυτές στα πετρέλαια, ο λόγος των οποίων μπορεί να ανεβάσει ή να κατεβάσει την τιμή του πετρελαίου. Το παράδοξο είναι ότι συχνά οι εκτιμήσεις αυτών των δυο γύρω από το πετρέλαιο είναι αντιφατικές –σαν να το κάνουν επίτηδες- γεγονός που επιβεβαιώνει τον κερδοσκοπικό χαρακτήρα της οικονομικής πολιτικής της Γκόλντμαν Σακς γύρω από τον μαύρο χρυσό.

2.Παρέχει συμβουλές σε πολυεθνικές εταιρείες ενέργειας για την είσοδο τους στο Χρηματιστήριο, για ιδιωτικοποιήσεις, για εξαγορές κλπ

3.Λειτουργεί ως άμεσος επενδυτής μόνη της ή μαζί με άλλους.

4.Τα πράγματα περιπλέκονται όμως, όταν προβαίνει σε αγοραπωλησίες πετρελαίου, όπως κάνει και με μετοχών, ξένων νομισμάτων κι ομολόγων, διότι τα συμφέροντα των πελατών της μπορεί να συγκρούονται με τα δικά της, αλά ο πειρασμός είναι μεγάλος. Τα μεγέθη που παίζονται στο χρηματιστήριο ξεπερνούν κάθε φαντασία. Για παράδειγμα, σε κάποιες συνεδριάσεις του Χρηματιστηρίου πρώτων υλών της Νέας Υόρκης κατά το καλοκαίρι του 2008, ανταλλάχτηκαν στις αγορές πάνω από 150 εκ. βαρέλια δηλαδή το διπλάσιο της παγκόσμιας καθημερινής ζήτησης σε πετρέλαιο εκείνη την εποχή, που σημαίνει ότι ποντάρουν και στις ποσότητες πετρελαίου που υπολογίζουν ότι θα χρησιμοποιηθούν στο μέλλον δηλαδή σε εικονικές παραγωγές. Επιπλέον παίζουν χρησιμοποιώντας σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα, τα λεγόμενα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης, όπου συμφωνούν σήμερα να πουλήσουν σε συγκεκριμένη μέρα στο μέλλον, ορισμένες ποσότητες πετρελαίου με συγκεκριμένη τιμή, ελπίζοντας στο ενδιάμεσο διάστημα να κάνουν αγοραπωλησίες τέτοιες που να τους αποφέρουν κέρδη. Μάλιστα η Γκόλντμαν Σακς αγοράζει πετρέλαιο και το αποθηκεύει περιμένοντας καλύτερες τιμές για να το πουλήσει. Οι δε χρηματιστές, οι ειδικευμένοι στις αγοραπωλησίες πετρελαίου με προθεσμία είναι οι βασιλιάδες των μπόνους. Το να πουλάς και να αγοράζεις βαρέλια μπρεντ είναι ολόκληρη τέχνη. Τα στοιχήματα πάνω στην τιμή του πετρελαίου αυξάνει την αστάθεια των τιμών του, και το κλίμα αβεβαιότητας γι όλους απ’ τον απλό καταναλωτή ως το βιομήχανο και τον χρηματιστή πετρελαίου. Ο χρηματιστής πρέπει να παίζει στα δάχτυλα τα πιο σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα, να έχει γερά νεύρα και διαίσθηση να μυρίζεται το ευμετάβολο κλίμα της αγοράς

Το όνομα της Γκόλντμαν Σακς συνδέθηκε και με τη ρύπανση του Κόλπου του Μεξικού από την καταστροφή της εξέδρας άντλησης πετρελαίου της πολυεθνικής εταιρείας ΒΡ, πρώην British Petroleum. Επικεφαλής της ΒΡ βρίσκονται δυο υψηλά στελέχη της Γκόλντμαν Σακς. Ο Πίτερ Σάδερλαντ, είναι ο πρόεδρος της ΒΡ από το 1997 ως το 2009, γνωστός από παλιά όταν εστάλη στο Λονδίνο το 1986 να ιδρύσει τη θυγατρική της Γκόλντμαν Σακς και να διεισδύσει στην ευρωπαϊκή αγορά. Γενικός διευθυντής της από το 1995 ως το 2007 είναι ο λόρδος Μπράουν,, ο οποίος τη μεταμόρφωσε σε παγκόσμιο κολοσσό, ενώ παράλληλα συμμετέχει στο διοικητικό συμβούλιο της Γκόλντμαν Σακς. Ο λόρδος Μπράουν είχε μανία με τη μείωση του κόστους της ΒΡ. Μείωσε τα έξοδα ασφαλείας, θυσίασε τους μηχανικούς και τεχνικούς, που τους αντικατέστησε με υπερεργολάβους, περιέκοψε διάφορες δαπάνες και γενικά κερδοσκοπούσε πάνω στους υδρογονάθρακες, όπως και η Τράπεζα στο διοικητικό συμβούλιο της οποίας συμμετέχει. Ο συγγραφέας πιστεύει ότι η μείωση του κόστους ακόμα και στην εγκατάσταση της εξέδρας για την εξόρυξη του πετρελαίου, είναι βασικές αιτίες του ατυχήματος και της οικολογικής μόλυνσης που αυτό προκάλεσε.

Μια νέα αγορά εμφανίζεται τα τελευταία χρόνια της ανταλλαγής ποσοστών διοξειδίου του άνθρακα, που τέθηκε σε εφαρμογή στο πλαίσιο του Πρωτόκολλου του Κιότο με στόχο τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, ρύπου υπεύθυνου για το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Η λογική της αγοράς αυτής στηρίζεται στο εξής: σε κάθε εταιρεία αναλογεί ένα ποσοστό εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα. Αν μια εταιρεία εκπέμπει λιγότερα ποσοστά διοξειδίου του άνθρακα απ’ αυτά που της αναλογούν, τότε μπορεί να πουλήσει το ποσοστό που της απομένει σε άλλη εταιρεία που ξεπερνά το ποσοστό που της αναλογεί. Η αγορά αυτή προκαλεί έντονο ενδιαφέρον στους επενδυτές για τα τεράστια ποσά, τα οποία υπολογίζουν ότι θα συγκεντρωθούν, ίσως πάνω από 1000 δις δολάρια το χρόνο. Οι επικριτές της θα προτιμούσαν να επιβληθεί ένας κρατικός φόρος σε αυτούς που υπερβαίνουν το ποσοστό ρύπανσης με τα εργοστάσια τους.

Στο κεφάλαιο «το Καζίνο» ο συγγραφέας αναλύει μια δύσκολη οικονομική έννοια τα hedge funds, που τώρα τελευταία λόγω της κρίσης ακούγονται πολύ. Τα hedge funds είναι ένας άλλος τρόπος να επενδύει κάποιος τα κεφάλαια του, έξω από την παραδοσιακή λογική των τραπεζών. Χρησιμοποιώντας σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα, που κατασκευάζονται πάνω σε ιδιοφυείς μαθηματικές εξισώσεις στοχεύουν σε μια απόδοση κερδοσκοπική, τη χαρακτηρίζουν πολλοί. Τα hedge funds προσπαθούν να μη συνδέονται με τη συνολική εξέλιξη των αγορών, παραβλέπουν γραφειοκρατικά εμπόδια κι ούτε είναι αναγκασμένα να παρουσιάζουν αποδόσεις λογαριασμών στους μετόχους ανά τρίμηνο. Αναζητούν μακροπρόθεσμους επενδυτές κι απαιτούν μια μίνιμουμ διάρκεια τοποθέτησης.
Η Γκόλντμαν Σακς από τη μια δρα ως χρηματιστηριακός μεσίτης για τα … που είναι πελάτες της προσφέροντας την υποδομή και τις συμβουλές της, αν χρειαστεί και δανεικά ακόμα, κι απ’ την άλλη «έχοντας τα δικά της hedge funds ανταγωνίζεται αμείλικτα τους ίδιους τους πελάτες της, αναζητώντας περιζήτητους επενδυτές» αναφέρει ο συγγραφέας. Οι πελάτες της είναι θεσμικοί επενδυτές δηλαδή συνταξιοδοτικά ταμεία, ασφαλιστικές εταιρείες, φιλανθρωπικά ιδρύματα… αλλά και πλούσιοι ιδιώτες. Κατά τη γνώμη μου μάλλον χρειάζονται μεγάλα ποσά, όπως αυτά που διαθέτουν ή διέθεταν τα δημόσια ταμεία, τα οποία οι πολιτικοί, ιδίως στην Ελλάδα επένδυαν για το συμφέρον των εργαζομένων και μόνο! Η τεχνογνωσία της Γκόλντμαν πάνω στα hedge funds είναι υποδειγματική, γι αυτό πολλοί επενδυτές προτιμούν αυτήν ή πρώην στελέχη της που οσμίζονται τους κινδύνους της αγοράς ως συμβούλους. Κάποιοι κατηγόρησαν τα hedge funds ως υπαίτια για την οικονομική κρίση του 2008 αλλά ο συγγραφέας διαφωνεί λέγοντας ότι τα hedge funds κατέχουν μόνο το 2% των κεφαλαίων που επενδύονται στις αγορές.

Όσο παντοδύναμη όμως κι αν είναι η Γκόλντμαν Σακς, τα κερδοσκοπικά της παιχνίδια έχουν πλήξει το κύρος της με την περιφρόνηση στους στοιχειώδεις ηθικούς κανόνες της επιχειρηματικής ζωής, οδηγώντας σε έναν καπιταλισμό της οικονομικής «φούσκας», με μοναδικό κίνητρο τον προσωπικό πλουτισμό και την καταβαράθρωση του βιοτικού επιπέδου των λαών. Παρόλο που συντηρούν έναν ολόκληρο στρατό από απλούς εργαζόμενους και υπηρέτες γύρω από αυτούς, που με τις φιλανθρωπίες τους προσπαθούν να εξωραϊσουν την εικόνα του άπληστου που δίνουν, εντούτοις το μοντέλο του χρηματοοικονομικού καπιταλισμού, που προωθούν, έχει αποδειχτεί ότι είναι υπεύθυνο για την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008.

Το 2001 ξεσπά η «φούσκα του διαδικτύου», στην οποία η Γκόλντμαν Σακς διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο. Η Τράπεζα αυτή αψηφώντας τους κανονισμούς του Χρηματιστηρίου, εισάγει σ’ αυτό εικονικές εταιρείες των νέων τεχνολογιών, που υπήρχαν μόνο στα χαρτιά, που δεν είχαν προσωπικό και που τα κέρδη τους ήταν εικονικά για ένα τρίμηνο, αντί για πραγματικά κέρδη τριών χρόνων, που απαιτούσε μια αληθινή εταιρεία. Ο αριθμός των εικονικών εταιρειών, που γράφτηκαν το 1999 στο αποκορύφωμα της φούσκας, στον Nasdap, όπως αποκαλείται το χρηματιστήριο για εταιρείες νέας τεχνολογίας, ανέρχεται στις 47. Έξω από το χρηματιστήριο συνωστίζονται εταιρείες για να εισαχθούν σ’ αυτό, μια τρέλα για τις μετοχές εταιρειών νέας τεχνολογίας καταλαμβάνει τους επενδυτές, η φούσκα στις τιμές των μετοχών μεγαλώνει ραγδαία, μέχρι που μια μέρα η φούσκα έσκασε χάνοντας οι επενδυτές τα χρήματα τους και περιουσίες! Η Γκόλντμαν Σακς πρόλαβε να πουλήσει τις επικίνδυνες μετοχές της, διότι «είχε προβλέψει» σωστά, και τιμωρήθηκε με ένα μικρό πρόστιμο διότι είχε αυξήσει τεχνητά τις τιμές των μετοχών. Η ίδια αποποιούνταν τις ευθύνες της λέγοντας ότι οι επενδυτές πρέπει να προσέχουν, γιατί οι φούσκες πάντοτε σκάνε, ενώ αποσιωπούσε ότι η ίδια επιδιώκει τις φούσκες, διότι είναι το μέσον για να κερδοσκοπήσει. Μόνο όταν οι τιμές των μετοχών υπόκεινται σε συνθήκες που ευνοούν τις αυξομειώσεις τους, τότε οι επενδυτές έχουν ευκαιρίες για τρελά κέρδη, αντίθετα όταν οι τιμές είναι σταθερές τα κέρδη είναι περιορισμένα! Οι οικονομικές φούσκες λοιπόν, είναι γνώρισμα του χρηματοοικονομικού καπιταλισμού, που παίζει πάνω σε μια άυλη οικονομία!

Το 2007 εμφανίζεται στις ΗΠΑ η κρίση των ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων (subprimes), προάγγελος της «φούσκας των ακινήτων», που οδήγησε στην παγκόσμια οικονομικής κρίση του 2008.
Ένας Γάλλος, ο Φαμπρίς Τουρ, μόλις 22 ετών, διάνοια στα χρηματοοικονομικά, προσλαμβάνεται από τη Γκόλντμαν Σακς και μέσα σε έξι χρόνια δουλεύοντας με παρανοϊκούς ρυθμούς, όπως αποκαλύπτει ο ίδιος στη φίλη του, δημιουργεί μαζί με τον Τζόναθαν Έγκολ ένα σύνθετο χρηματοοικονομικό προϊόν, το ονομαζόμενο «Άβακας». Αυτό το προϊόν δίνει τη δυνατότητα στην Γκόλντμαν Σακς να μπορεί να πουλάει δάνεια στεγαστικά ενυπόθηκα σε πελάτες με χαμηλά εισοδήματα, χωρίς να εξετάζεται η δυνατότητα αποπληρωμής τους! Πρόκειται για δάνεια υψηλού κινδύνου, τοξικά αλλιώς, αφού δεν διασφαλίζεται η αποπληρωμή τους. Δημιουργήθηκε μια ευφορία στον κόσμο, όλοι έτρεξαν να πάρουν τα δάνεια αυτά, αγοράζοντας κατοικίες και οι κατασκευαστικές εταιρείες έκτιζαν με υπερβολικούς ρυθμούς. Το Δεκέμβριο του 2006 η Γκόλντμαν Σακς βλέπει ότι το τμήμα των ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων παρουσιάζει απώλειες και με άκρα μυστικότητα αρχίζει να ξεφορτώνεται τα τοξικά subprimes πουλώντας τα σε άλλους τραπεζικούς κολοσσούς, όπως τις αμερικάνικες Lehman Brothers, Merrill Lynch, Bears Steams, Citigroup, την ολλανδική ABN Amro, τη γερμανική IKB, τις βρετανικές Loyds Banking Group, Royal Bank of Scotland. Οι εταιρείες αυτές μετά λίγους μήνες αρχίζουν να εμφανίζουν προβλήματα λόγω των τοξικών ενυπόθηκων δανείων, που τους είχε πουλήσει η Γκόλντμαν Σακς, με αποτέλεσμα να βρεθούν χρεωμένες ως το λαιμό και να αναγκαστούν πολλές απ’ αυτές να πουληθούν φτηνά σε άλλες τράπεζες ή να εθνικοποιηθούν.
Τον Αύγουστο του 2007 ξεσπάει η πρώτη κρίση των ενυπόθηκων δανείων στις ΗΠΑ Ένα χρόνο μετά στις 15 Σεπτεμβρίου του 2008, ημέρα που χαρακτηρίστηκε ως η Μαύρη Δευτέρα -μετά από τις άκαρπες διαβουλεύσεις μεταξύ του υπουργού οικονομικών των ΗΠΑ του Χένρι Πόλσον, του προέδρου της Γκόλντμαν Σακς του Μπλανκφέϊν και άλλων σημαντικών παραγόντων- αφήνεται η Lehman Brothers, η 4η επενδυτική τράπεζα της Γουόλ Στριτ, ανταγωνίστρια της Γκόλντμαν Σακς, να χρεοκοπήσει! Ο συγγραφέας εκτιμά ότι η Lehman Brothers θυσιάστηκε για να αποφευχθεί η πτώχευση άλλης μεγαλύτερης επενδυτικής τράπεζας που θα συνοδευόταν από πολύ σοβαρότερες συνέπειες, χωρίς να την κατονομάζει βέβαια, αλλά ο νοών νοείτω.

Κανείς δεν περίμενε τέτοια καταστροφή. Δημιουργείται ο μεγαλύτερος πανικός στην παγκόσμια οικονομία από την εποχή της οικονομικής κρίσης του 1929. Η κρίση γενικεύεται φέρνοντας στο χείλος της χρεοκοπίας το παγκόσμιο πιστωτικό σύστημα, τις κολώνες πάνω στις οποίες στηρίζεται ο καπιταλισμός, αφού λίγο ή πολύ όλες σχεδόν οι τράπεζες του κόσμου είχαν αγοράσει από τα τοξικά subprimes. Ο υπουργός οικονομικών των ΗΠΑ Χένρι Πόλσον, πρώην πρόεδρος της Γκόλντμαν Σακς, δίνει 700δις δολ δημοσίου χρήματος αγοράζοντας τοξικά χρεόγραφα για να σωθούν κάποιες τράπεζες κι ασφαλιστικές εταιρείες θέτοντας ως όρο τον περιορισμό των μπόνους που έπαιρναν τα golden boys. «Το χρέος από τον ιδιωτικό τομέα μεταφέρθηκε στα κράτη, τα οποία από δω και πέρα βρίσκονται αντιμέτωπα με τη μεγάλη τρύπα των δημοσιονομικών τους, η οποία δημιουργήθηκε για να σωθεί το πιστωτικό σύστημα», αναφέρει ο συγγραφέας. Η Γκόλντμαν Σακς αναγκάζεται να αλλάξει το νομικό καθεστώς της παύοντας να είναι καθαρά επενδυτική τράπεζα, για να μπορεί να ενισχύεται με χρήματα των αμερικανών φορολογουμένων, αν χρειαστεί, και σε αντάλλαγμα είναι αναγκασμένη να δέχεται τον έλεγχο του κράτους. Αναγκάζεται λοιπόν –δεν ήθελε λέει- να επιχορηγηθεί από το κράτος με 10 δις δολ και να αναζητήσει ιδιώτες επενδυτές, μεταξύ των οποίων βρίσκεται κι ο δεύτερος πλουσιότερος αμερικανός ο Μπάφετ, ο οποίος την ενισχύει με 5 δις δολάρια. Η υποστήριξη αυτή την ενίσχυσε και ηθικά, «ξεπλένοντας» κατά κάποιο τρόπο τις αμαρτίες της! Ο χρόνος επείγει, στις επικείμενες εκλογές του Νοεμβρίου πιθανότατα θα αλλάξει η πολιτική εξουσία, όπως κι έγινε.

Ο νέος πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα λαμβάνει κάποια μέτρα για το ξεπέρασμα της κρίσης. Το Μάρτιο του 2009, κάτω από την πίεση της κοινής γνώμης που εξεγείρεται για τα υπέρογκα μπόνους που συνεχίζουν να δίνονται κι έχοντας κατά νου την επανεκλογή του, καταθέτει νόμο που φορολογεί κατά 90% τα μπόνους και προτρέπει την Αμερικανική Επιτροπή Ελέγχου Κεφαλαιαγοράς να καταθέσει αγωγή για απάτη κατά των ιθυνόντων της Γκόλντμαν Σακς, σχετικά με την εμπορία των παραγώγων χρηματοοικονομικών προϊόντων «Άβακας», γνωστά ως επισφαλή ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια. Μετά την απολογία του Φαμπρίς Τουρ, προσέρχεται με αγέρωχο ύφος ο πρόεδρος και γενικός διευθυντής της Γκόλντμαν Σακς, ο Λόιντ Μπλανκφρέιν, αυτό το αγόρι από το Μπρούκλιν, με τη μικροαστική καταγωγή και ρίζες από Ρωσοεβραίους μετανάστες, αυτός με τους σταθερούς στόχους και την ισχυρή θέληση που έφτασε στα ύπατα αξιώματα της Γκόλντμαν, της Γουόλ Στριτ, αυτός που ανήκει στην ολιγαρχία του παγκόσμιου καπιταλισμού, ο «Θεός» κατά τα λεγόμενα του, τώρα είναι αναγκασμένος να απολογηθεί ενώπιον της Επιτροπής! Δικαιολογεί τα υψηλότατα μπόνους ως το μέσον για να προσελκύει η Τράπεζα του τους καλύτερους ειδικούς του κόσμου και καταλήγει λέγοντας «έπαιζα το ρόλο του Θεού», φράση που σοκάρει τους πάντες και ο συγγραφέας δεν μπορεί να μη σχολιάσει ειρωνευόμενος «ή του Μαμωνά βέβαια».
Το Μάιο του 2010, ο Μπαράκ Ομπάμα εξασφαλίζει την ψήφιση ενός νόμου για τη μεταρρύθμιση του χρηματοπιστωτικού κλάδου των ΗΠΑ, που θα επιβάλει ρυθμιστικές αρχές και μηχανισμούς κατά της κερδοσκοπίας. Εμπνευστής του σχεδίου είναι ο Πολ Βόλτερ, που πιστεύει ότι η ύπαρξη γιγάντιων επενδυτικών τραπεζών, “too big to fail” είναι ο αδύναμος κρίκος της αλυσίδας του καπιταλιστικού συστήματος. Απολαμβάνουν μια αδικαιολόγητη «ασυλία» από το κράτος, το οποίο πιστεύουν ότι θα τους βοηθήσει, ότι κι αν συμβεί. Ο οικονομολόγος Ρουμπινί φωνάζει ότι «πρέπει να τελειώνουμε με την παντοδυναμία αυτού του μαμούθ» κι ο Μπλανκφρέιν της Γκόλντμαν του απαντά, όχι και τόσο πειστικά, ότι «οι ίδιοι κίνδυνοι θα υπάρχουν κι από έναν γαλαξία μικρών τραπεζών» Αν καταφέρει να καμφθεί η Γκόλντμαν Σακς, ο υπόλοιπος χρηματοοικονομικός κλάδος θα ακολουθήσει, πιστεύουν οι άλλοι. «Ελεύθερη αγορά ποτέ δεν σήμαινε να παίρνετε όσα θέλετε να πάρετε, νουθετεί ο Ομπάμα τους τραπεζίτες μέσα στο άντρο τους, στη Γουόλ Στριτ». Τελικά η γνωστή φράση που ειπώθηκε για να περιγράψει τον Ψυχρό πόλεμο «η ειρήνη είναι αδύνατη κι ο πόλεμος απίθανος» φαίνεται ότι ταιριάζει απόλυτα και σ’ αυτή την περίπτωση μεταξύ πολιτικής κι οικονομικής εξουσίας των ΗΠΑ σήμερα!

Τελικά, πώς έχει διαμορφωθεί σήμερα, μετά την μεγάλη κρίση του 2008, το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα;
Σύμφωνα με τον συγγραφέα στην κορυφή βρίσκονται πέντε τράπεζες, πολυκαταστήματα του χρήματος που προσφέρουν λίγο ή πολύ όλη την γκάμα των υπηρεσιών 24 ώρες το 24ωρο και στις 5 ηπείρους.

Αυτές είναι: Τρεις στις ΗΠΑ, η Goldman Saks, η J.P.Morgan και η Barclays και δυο στην Ευρώπη η Credit Suisse και η Deutsche Bank.

Στη δεύτερη κατηγορία ανήκει μια ομάδα από γαλλικές, ισπανικές, καναδέζικες, αυστραλιανές, σκανδιναβικές τράπεζες και κάποιες από τις αναδυόμενες χώρες.

Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει όλες τις υπόλοιπες εμπορικές τράπεζες του κόσμου, που βγήκαν βαριά τραυματισμένες από την οικονομική κρίση του 2008.

Απ’ τις αμερικάνικες τράπεζες, που άρχισαν να ιδρύονται κατά τον 19ο αιώνα στις ΗΠΑ, οι πιο πολλές ήταν προτεσταντικές με πιο ισχυρή τη Morgan που ονομάστηκε έτσι από τον ομώνυμο ιδρυτή της με παραρτήματα στο Λονδίνο και στο Παρίσι. Μια άλλη κατηγορία μικρότερων τραπεζών ιδρύθηκαν από Εβραίους και η Merrill Lyhch υπήρξε η μοναδική καθολική-«παπική» τράπεζα. Βέβαια με το πέρασμα του χρόνου οι ανταγωνισμοί με βάση τις εθνικότητες υποχώρησαν μπροστά στις δουλειές, η Morgan απλώθηκε με νέα τμήματα, που αυτονομήθηκαν στη συνέχεια και σήμερα η κατάσταση έχει διαμορφωθεί ως εξής για τις 3 κυρίαρχες τράπεζες των ΗΠΑ.
Η Γκόλντμαν Σακς από την κρίση του 2008 βγήκε οικονομικά κερδισμένη, αφού εξαφανίστηκαν ανταγωνίστριες εταιρείες της αλλά ηθικά έχει πληγεί. «Αν και πληγωμένη παραμένει λιοντάρι» αναφέρει ο συγγραφέας.

Η J.P.Morgan είναι μια τράπεζα με πολύ διαφορετική φιλοσοφία από τη Γκόλντμαν, η οποία από την κρίση βγήκε κερδισμένη. Επικεφαλής της βρίσκεται ο Τζέϊμι Ντάϊμον, με καταγωγή από τη Σμύρνη, γιος κι εγγονός τραπεζίτη, είναι άνθρωπος των ομάδων κι όχι των δικτύων, είναι περισσότερο τραπεζίτης κι όχι χρηματιστής, υποστηρικτής του Δημοκρατικού κόμματος, συμπρόεδρος στο περίφημο Φόρουμ του Νταβός. Είχε τη σύνεση να διαθέτει η τράπεζα του ρευστό και την πολιτική διαίσθηση να εξαγοράσει τις τράπεζες Bears Steams και Washington Mutual με την κρίση του 2007. «Ο Ντάϊμον άγνωστος στο αμερικάνικο κοινό έδινε την εντύπωση πως ποτέ δεν θα έπαιζε πρώτο βιολί» αλλά με την κρίση του 2008 και με το ρευστό που διέθετε η J.P.Morgan «εκτινάχτηκε στο στερέωμα των αστέρων».
H Barclays, ήταν μία εμπορική βρετανική τράπεζα με παράδοση 200 χρόνων, που η εξαγορά της χρεοκοπημένης επενδυτικής τράπεζας Lehman Brothers, κατά την κρίση του 2008, την απογείωσε! Το ακίνητο στην καρδιά του Μανχάταν, η εμπειρία της Lehman Brothers ως επενδυτικής τράπεζας, που προστέθηκε στην επενδυτική Barclays που μέχρι τότε φυτοζωούσε, κι ο επικεφαλής της Μπόμπ Ντάιαμοντ με το δυναμισμό του αναδιαρθρώνει τα κεφάλαια της με επενδυτικά κεφάλαια της Μέσης Ανατολής, απ’ το Άμπου Ντάμπι και απ’ το Κατάρ απογειώνουν την τράπεζα στις 3 μεγαλύτερες των ΗΠΑ, αν και οι άλλοι δυο Αμερικανοί τραπεζίτες ο Μπλανκφρέιν κι ο Ντάϊμον δεν βλέπουν με καλό μάτι έναν Βρετανό στην καρδιά του Μανχάταν. «Τρεις άντρες ανταγωνίζονται για τον (παγκόσμιο τραπεζικό) θρόνο» καταλήγει ο συγγραφέας.

Κατά την προσωπική μου γνώμη η Γκόλντμαν Σακς είναι το εργαλείο που χρειαζόταν η παγκοσμιοποίηση για να προχωρήσει. Αν η σχολή του Σικάγου προσέφερε την ιδεολογία και την εκπαίδευση των οικονομολόγων στο νεοφιλελευθερισμό, η Γκόλντμαν ως επενδυτική τράπεζα ενοποίησε τα σκόρπια βιολιά σε μια ορχήστρα. Κάλυψε το κενό προσφέροντας τις γνώσεις της για την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. Από ένα σημείο και πέρα ξέφυγε όμως, όταν ο νεοφιλελευθερισμός με τη μαθηματικοποίηση της οικονομίας υποβάθμισε το βιομηχανικό-παραγωγικό κεφάλαιο κι ενίσχυσε το χρηματιστηριακό δημιουργώντας αυτό το τέρας της άυλης οικονομίας, που καταπλακώνει την πραγματική οικονομία και τους λαούς.

Σούλη Αγγελική
Ζάκυνθος, 30-7-2011

"Το Δόγμα του Σοκ" Ναόμι Κλάιν

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ένα καινούργιο λεξιλόγιο προστέθηκε στον καθημερινό μας λόγο τα τελευταία περίπου είκοσι χρόνια, με κυρίαρχες τις λέξεις «παγκοσμιοποίηση» και «αγορές» ή αλλιώς «ελεύθερες αγορές» ή «παγκόσμιες αγορές» για να δηλωθεί η επικράτηση παγκόσμια του καπιταλιστικού συστήματος, μετά την κατάρρευση του αντίπαλου δέους, του υπαρκτού σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση και στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Αυτή λοιπόν η ενοποίηση του πλανήτη σε οικονομικό επίπεδο, πώς λοιπόν υλοποιείται από τις αγορές; Και ποιο είδος καπιταλισμού προωθείται, αυτό του κεϊνσιανικού μοντέλου με τη μικτή οικονομία, που εισήγαγε ο Κέϊνς μετά τη μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 κι έκτοτε επικρατούσε σ’ όλον σχεδόν τον ελεύθερον, επονομαζόμενον, κόσμο; ή αυτό του νεοφιλελεύθερου μοντέλου, που εφαρμόστηκε πρώτη φορά στη Χιλή το 1973, και το οποίο εισήγαγε η σχολή του Σικάγου με επικεφαλής τον Μίλτον Φρίντμαν, ο οποίος ήθελε την πλήρη απελευθέρωση της οικονομίας από τον κρατικό παρεμβατισμό;
Το βιβλίο Το Δόγμα του Σοκ με υπότιτλο «η άνοδος του καπιταλισμού της καταστροφής», που έγινε Διεθνές Best Seller, όπως αναγράφεται στο εξώφυλλο του, απαντάει ακριβώς στα ερωτήματα αυτά. Πρόκειται για ένα βιβλίο, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πολιτικό θρίλερ, όπου περιγράφεται το πέρασμα στον καπιταλισμό νεοφιλελεύθερου τύπου ή αλλιώς της ελεύθερης αγοράς πολλών χωρών της γης. Χωρών, πρώην κομμουνιστικών (Πολωνίας, Ρωσίας), ή τυπικά κομμουνιστικών (Κίνας) αλλά και χωρών που ακολουθούσαν τον κεϊνσιακό τύπου καπιταλισμό με κρατικό έλεγχο σε πολλούς τομείς της οικονομίας, χώρες της Ν.Ανατολικής Ασίας (Νότια Κορέα, Φιλιππίνες, Ινδονησία, Ταϊλάνδη), της Νοτίου Αφρικής επί Μαντέλα, μετά την κατάργηση του απαρτχάϊντ, της Λατινικής Αμερικής (Χιλή, Αργεντινή, Βολιβία…) και χώρες, όπως το Ιράκ αλλά ακόμα και η Μεγάλη Βρετανία επί Θάτσερ και οι ίδιες οι ΗΠΑ, επί Ρήγκαν και Μπους του νεότερου κυρίως) και του Ισραήλ.

Το «δόγμα του σοκ» είναι η μέθοδος που εφαρμόζουν οι αγορές για να επιβληθούν διεθνώς. Για να προελάσουν οι ελεύθερες αγορές, χρειάζεται κάποια κοινωνία να έχει υποστεί ένα δυνατό «σοκ», από μια φυσική καταστροφή (τσουνάμι, τυφώνας) από μια εναλλαγή εξουσίας (πτώση κομμουνισμού ή απαρτχάϊντ Ν. Αφρικής), μια χρηματιστηριακή κρίση, μια χρεοκοπία κράτους προ των πυλών,
έναν υπερπληθωρισμό της τάξεως του14.000% στη Βολιβία…Πριν η σοκαρισμένη κοινωνία προλάβει να συνειδητοποιήσει τι της έχει συμβεί και να σκεφτεί πώς να αντιμετωπίσει την κατάσταση, έρχονται οι σωτήρες να τη σώσουν. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο(ΔΝΤ), η Παγκόσμια Τράπεζα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ)…είναι οι τρεις βασικοί θεσμοί που προσπαθούν να επιβάλλουν ακαριαία τις αλλαγές που προωθούν οι ελεύθερες αγορές. Η δε τριπλή συνταγή δια στόματος του γκουρού της ελεύθερης αγοράς, του Φρίντμαν, η οποία παρουσιάστηκε στο βιβλίο του «Καπιταλισμός και Ελευθερία» είναι η κάτωθι:
1.ιδιωτικοποιήσεις κρατικών επιχειρήσεων ή αλλιώς αποκρατικοποιήσεις
2.περικοπές στις κοινωνικές δαπάνες, δηλαδή σε μισθούς, συντάξεις, επιδόματα ανεργίας, υγειονομική περίθαλψη…
3.κρατική απορύθμιση, ώστε να υπάρχει ένα κράτος ανίσχυρο να προστατεύσει τους πολίτες του αλλά να μπορούν όμως οι ελεύθερες ή παγκόσμιες αγορές «να αλωνίζουν» ελεύθερα μέσα σε αυτό.
Οι συνέπειες οδυνηρές για τους λαούς της γης: αποδυνάμωση των εθνικών κρατών τους, μεταβίβαση του δημόσιου πλούτου τους σε μια δράκα ιδιωτών (πανίσχυρων επιχειρηματιών και πολιτικών με δυσδιάκριτες διαχωριστικές γραμμές μεταξύ τους), χάσμα ζάμπλουτων-πάμπτωχων με εξαφάνιση μεσαίας τάξης, θρησκευτικός φονταμενταλισμός, συρρίκνωση ατομικών ελευθεριών και δικαιωμάτων του ανθρώπου, απεριόριστες δαπάνες για την ασφάλεια, διάχυση του φόβου και τρομοκρατίας στις κοινωνίες… ένας αχαλίνωτος καπιταλισμός που έχει θεοποιήσει τις αγορές κι οδεύει ολοταχώς προς την καταστροφή! «Η άνοδος του καπιταλισμού της καταστροφής» είναι ο υπότιτλος του εν λόγω βιβλίου.
Οι περιβόητες ελεύθερες αγορές(σ.28-31): στο πυρήνα τους βρίσκεται το στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα των ΗΠΑ και ιδιωτικές εταιρείες που αμείβονται με δημόσιο χρήμα για τις υπηρεσίες που προσφέρουν για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ αλλά συμμετέχουν και εταιρείες βρετανικές και ισραηλινές που συνεισφέρουν με την εμπειρία τους γύρω από τις κάμερες ασφαλείας και τα ηλεκτροφόρα συρματοπλέγματα και καναδέζικες εταιρείες ξυλείας. Οι εταιρείες αυτές δραστηριοποιούνται στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας δημιουργώντας μια καινούργια αγορά, αυτή της «φούσκας» της ασφάλειας, που αποφέρει τεράστια κέρδη. Επίσης δραστηριοποιούνται σε διεθνείς ειρηνευτικές αποστολές για την ανοικοδόμηση των περιοχών που επλήγησαν από φυσικές και πολεμικές καταστροφές και στην προσφορά ανθρωπιστικής βοήθειας μετά τις καταστροφές αυτές. Για παράδειγμα ο πόλεμος από τη στιγμή που ξεκινά είναι ήδη μια κερδοφόρος επιχείρηση, όχι μόνο γι αυτούς που πουλούν όπλα αλλά και για τις ιδιωτικές εταιρείες, που τροφοδοτούν το στρατό (Pizza Hut και Burger King), που προσφέρουν φαρμακευτική περίθαλψη στους στρατιώτες κι στους δεινοπαθούντες (φαρμακευτικές βιομηχανίες), που προσφέρουν ασφάλεια αντικαθιστώντας τις ειρηνευτικές δυνάμεις του ΟΗΕ π.χ. στο Νταρφούρ ( εταιρεία ασφάλειας Blackwater), που εκμεταλλεύονται τα πετρέλαια π.χ. στο Ιράκ (εταιρεία Halliburton), που κατασκευάζουν σπίτια και σχολεία μετά μια φυσική καταστροφή π.χ. στην Νέα Ορλεάνη μετά τον τυφώνα Κατρίνα ή στην Ταϋλάνδη μετά το τσουνάμι(ο κατασκευαστικός κολοσσός Bechtel…). Οι αγορές στα τριάντα χρόνια δράσης τους, μέσα σ’ ένα πλαίσιο νεοφιλελεύθερης οικονομίας, εξελίσσονται δημιουργώντας μια άυλη οικονομία με την ανάπτυξη των χρηματοοικονομικών αγορών. Οι επενδυτικές εταιρείες, τράπεζες-κολοσσοί, που παίζουν στα χρηματιστήρια τις μετοχές όχι μόνο των βιομηχανιών κι επιχειρήσεων τους αλλά τα πάντα, ακόμα και τις εθνικές οικονομίες κρατών στοιχηματίζοντας για τη χρεοκοπία τους ή όχι.
Η μέθοδος του «σοκ» πρωτοεμφανίστηκε με τη μορφή του ηλεκτροσόκ για άτομα ψυχικά ασθενή, στη δεκαετία του 1950. Ο Γιούεν Κάμερον, καθηγητής ψυχιατρικής στο πανεπιστήμιο Μακγκίλ των ΗΠΑ στη συνέχεια, χρηματοδοτούμενος από τη CIA εφάρμοσε τα ηλεκτροσόκ για τις έρευνες του πάνω στην πλύση εγκεφάλου. Ήταν η εποχή του Ψυχρού πολέμου και η CIA ήθελε να βρει τρόπους να ελέγχει τη σκέψη των αντιπάλων της κομμουνιστών, που συνελάμβανε, μέσα στα πλαίσια των ανακριτικών μεθόδων. Οι μέθοδοι όμως που εφάρμοζε ο Κάμερον ήταν καθαρά βασανιστήρια. Μάλιστα για του λόγου το αληθές, πολλά άτομα που υπέστησαν τη θεραπεία-σοκ του κατέθεσαν μήνυση αργότερα εναντίον του και τα δικαστήρια έκριναν ότι δικαιούνταν χρηματική αποζημίωση για όσα υπέστησαν, την οποία και έλαβαν.
Στόχος της θεραπείας-σοκ του Κάμερον ήταν να σβήσει από το μυαλό του ασθενούς κάθε μνήμη καθιστώντας το νου του «tabula raza», άγραφτο χαρτί, λευκή σελίδα κι εκεί πάνω να οικοδομήσει μια νέα προσωπικότητα. Για να το πετύχει αυτό χρησιμοποίησε τις εξής μεθόδους: Ηλεκτροσόκ, 2 την ημέρα επί 30 μέρες. Αποστέρηση των αισθήσεων, απομονώνοντας τους μέσα σε σκοτεινούς θαλάμους φορώντας τους αδιαφανή γυαλιά, ωτασπίδες και με δεμένα χέρια μέσα σε κουτιά για να μην αγγίζουν τίποτα. Χορήγηση ψυχοτρόπων ουσιών, πολύωρος ύπνος, 22ώρες το 24ωρο. Έτσι θα έσβηναν την αντίληψη του χώρου, χρόνου, της μνήμης από το μυαλό τους, θα κατέλυαν τις άμυνες τους και τη βούληση για αντίσταση και θα αποσπούσαν τη συναίνεση του και τη συνεργασία του, κατά την ανάκριση του.
Την ίδια εποχή στην Οικονομική Σχολή του Σικάγου μια φατρία συντηρητικών ακαδημαϊκών συγκεντρώθηκαν εκεί διδάσκοντας εναντίον της κυρίαρχης τότε σκέψης, του αυξημένου ρόλου του κράτους στην κοινωνία και στην οικονομία. Η σχολή αυτή επεδίωκε όχι μόνο να διδάξει οικονομικά αλλά και έναν άλλο επαναστατικό τρόπο σκέψης δηλαδή να επαναφέρει το γνήσιο καπιταλισμό, όπως τον φαντάζονταν, καταργώντας κάθε παρέμβαση του κράτους, που είχε εγκαινιάσει ο Κέϊνς για να ξεπεραστεί η μεγάλη οικονομική κρίση του 1929. Ο Κέϊνς είχε προτείνει χωρίς να καταργηθεί η ελεύθερη οικονομία -όπως είχε συμβεί στα κομμουνιστικές χώρες- το κράτος να παρεμβαίνει στη ρύθμιση της οικονομίας με πολλούς τρόπους για να μειώσει την ανεργία παίζοντας το ρόλο ρυθμιστή μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. Αυτή η αντίληψη σταδιακά οδήγησε στη δημιουργία του κράτους πρόνοιας. Αντίθετα η σχολή του Σικάγου με επικεφαλής τον οικονομολόγο Φρίντμαν (1912-2006) διαμόρφωσε το ιδεολογικό κίνημα της πλήρους απελευθέρωσης της οικονομίας. Για τη σχολή του Σικάγου ο αντίπαλος δεν είναι ο μαρξισμός με τις ουτοπίες του, αλλά το μοντέλο της μικτής οικονομίας, που επικράτησε μεταπολεμικά.
Περιόριζαν το ρόλο του κράτους μόνο στην προστασία της εθνικής ελευθερίας από εξωτερικούς εχθρούς, κι από εσωτερικούς εχθρούς που επιβουλεύονται την προώθηση των ελεύθερων αγορών. Όλοι οι άλλοι τομείς έπρεπε να περάσουν σε ιδιωτικές επιχειρήσεις από την παιδεία και την υγεία μέχρι την παροχή ενέργειας, σιδηρόδρομοι, οδικά δίκτυα, ύδρευση, ασφαλιστικά ταμεία…δηλαδή οποιοδήποτε περιουσιακό στοιχείο έχει το κράτος, που μέχρι τότε δεν θεωρούνταν εμπορεύσιμο, τώρα ζητούν να ιδιωτικοποιηθεί. Έβλεπαν την επιστήμη της οικονομίας ως μια καθαρά «θετική» επιστήμη, σαν ένα κλειστό τέλειο σύστημα και δοκίμαζαν τη θεωρία τους πάνω σε ιδιοφυείς μαθηματικές εξισώσεις και πολύπλοκα υπολογιστικά μοντέλα, που εφεύραν οι ίδιοι. Το αξίωμα τους: η ελεύθερη αγορά είναι ένα τέλειο επιστημονικό σύστημα, που αυτορυθμίζεται κι αν κάτι δεν λειτουργεί σ’ αυτήν σωστά (ανεργία, πληθωρισμός…), τότε η αγορά δεν είναι πραγματικά ελεύθερη. Ο Φρίντμαν με τη θεωρία του υπερασπιζόταν τα συμφέροντα των ιδιοκτητών απέναντι στα συμφέροντα των εργατών, και την ατομική ελευθερία απέναντι στη συλλογικό συμφέρον, σε μια εποχή που το αριστερό κίνημα φούντωνε. Και η συγγραφέας καταλήγει οι μεν πρέσβευαν την εργατική ουτοπία, οι δε την επιχειρηματική ουτοπία.

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ-ΣΟΚ

Η ΧΙΛΗ: 1η περίπτωση: οι ελεύθερες αγορές για να επιβληθούν, έχουν ανάγκη την εγκαθίδρυση της δικτατορίας.
Στη δεκαετία του ’50 και ’60 η θεωρία του νεο-φιλελευθερισμού του Φρίντμαν δεν είχε ζήτηση, όταν όμως η κυβέρνηση των ΗΠΑ ανησύχησε από τις εθνικοποιήσεις των ορυχείων στη Χιλή, στις οποίες προέβη ο νεοεκλεγείς σοσιαλιστής Πρόεδρος της, ο Αλιέντε, και φοβούμενη μήπως το μοντέλο αυτό αποτελέσει παράδειγμα προς μίμηση και σ’ άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής, που βρισκόταν στο υπογάστριο των ΗΠΑ, αποφάσισε την ανατροπή του Αλιέντε και το μετασχηματισμό της οικονομίας της Χιλής. Απευθύνονται στον Φρίντμαν, ο οποίος τους συμβουλεύει ότι όλα πρέπει να γίνουν πολύ γρήγορα πριν ο κόσμος προλάβει να αντιδράσει. Ο λαός πρέπει να υποστεί πρώτα ένα δυνατό ψυχολογικό και σωματικό σόκ (ένα βίαιο πραξικόπημα που θα ανατρέψει τον εκλεγμένο πρόεδρο τους) κι αμέσως μετά, ένα δεύτερο οικονομικό σοκ με ιδιωτικοποιήσεις κρατικών εταιρειών, περικοπές μισθών και περίθαλψης. Μόνο έτσι μπορεί να περάσουν οι αλλαγές υπέρ της απελευθέρωσης των αγορών. Ο Φρίντμαν με τις θεραπείες-σοκ, που προτείνει αναδεικνύεται ο δεύτερος δόκτορας του σοκ μετά τον ψυχίατρο Κάμερον, που ονειρεύεται όμως να διαγράψει τα πάντα στην οικονομία και στη συλλογική συνείδηση, και κει πάνω στη «λευκή σελίδα» της να οικοδομηθεί μια νέα οικονομία και μια νέα κοινωνία!
Παρόλο που στη Χιλή η χούντα του στρατηγού Πινοσέτ επικράτησε μέσα σε μια μέρα, καταλαμβάνοντας το Προεδρικό μέγαρο και δολοφονώντας τον Αλιέντε (οι ίδιοι ισχυρίζονται ότι αυτοκτόνησε), εν τούτοις εξαπολύθηκε μια πρωτοφανούς αγριότητα τρομοκρατία κατά του πληθυσμού στην πρωτεύουσα και στην ύπαιθρο. «Στη Χιλή γεννήθηκε ο τρόμος» αναφέρει η συγγραφέας. Μέσα σε 4 μέρες 3.200 άτομα εκτελέστηκαν 80.000 φυλακίστηκαν και 200.000 εγκατέλειψαν τη χώρα για πολιτικούς λόγους. Στα δυο μεγαλύτερα ποδοσφαιρικά γήπεδα της πρωτεύουσας συγκέντρωσαν 13.500 άτομα. Κουκουλοφόροι καταδότες περιφέρονταν στις κερκίδες υποδεικνύοντας τους υπονομευτές του νέου καθεστώτος, τους οποίους οδηγούσαν στα αποδυτήρια για να τους βασανίσουν και να τους εκτελέσουν. Άψυχα σώματα εγκαταλείπονταν στα κράσπεδα των αυτοκινητόδρομων και στα λασπωμένα κανάλια της πόλης. Ήταν ένα σωματικό και ψυχολογικό σοκ για τους Χιλιανούς η εγκαθίδρυση του δικτατορικού καθεστώτος για να μπορέσουν στη συνέχεια τα «Παιδιά του Σικάγου» -οι Χιλιανοί οικονομολόγοι, που είχαν σπουδάσει στη σχολή του Σικάγου με υποτροφίες που τους χορηγήθηκαν από το ίδρυμα Φόρντ- να εφαρμόσουν τη θεραπεία-οικονομικό σοκ και να επαναφέρουν τη Χιλή στο «σωστό» δρόμο των ελεύθερων αγορών, μακριά απ’ τα μιάσματα. των κρατικοποιήσεων του εθνικού της πλούτου.
Δρούν ακαριαία. Οι αλλαγές πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί μέσα σε ένα εξάμηνο, διότι μετά ο κόσμος θα αρχίσει να αντιδρά. Η τριπλή συνταγή του Φρίντμαν τίθεται σε εφαρμογή. Ιδιωτικοποιείται μεγάλο μέρος του εθνικού πλούτου της Χιλής, περικόπτονται κοινωνικές δαπάνες, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού οδηγείται στην εξαθλίωση. Δέκα χρόνια μετά, το 1982 η οικονομία της Χιλής κατέρρευσε παρά το διαφημιζόμενο οικονομικό θαύμα, που είχαν δημιουργήσει οι ελεύθερες αγορές κάνοντας το Σαντιάγο να καμαρώνει για τις εντυπωσιακές καταναλωτικές βιτρίνες του και τα ακριβά αυτοκίνητα των πλουσίων του. Αιτία της κατάρρευσης οι λεγόμενοι «πιράνχας», ιδιοκτήτες χρηματοοικονομικών εταιρειών που δρώντας ανεξέλεγκτα είχαν αγοράσει περιουσιακά στοιχεία της χώρας με δανεικά χρήματα, δημιουργώντας ένα τεράστιο χρέος 14δις δολάρια. Ο Πινοσέτ, ο ένθερμος της ελεύθερης οικονομίας υποχρεώνεται τώρα να εθνικοποιήσει αυτές τις εταιρείες. Το μόνο που έσωσε τη Χιλή από την ολοκληρωτική οικονομική κατάρρευση ήταν η κρατική εταιρεία εξόρυξης χαλκού, η Codelco, που δεν είχαν καταφέρει μέχρι τότε να την ιδιωτικοποιήσουν και η οποία επέφερε το 85% των εσόδων από τις εξαγωγές της Χιλής, μια σταθερή πηγή κεφαλαίων, όταν έσκασε η χρηματιστηριακή φούσκα.
Ακόμα μέχρι σήμερα η Χιλή παραμένει μια χώρα με τις μεγαλύτερες ανισότητες στον κόσμο, όγδοη στην παγκόσμια κατάταξη. Η συγγραφέας κλείνει το κεφάλαιο για τη Χιλή παρομοιάζοντας «τα υπερκέρδη που απέκτησαν οι αγορές απ’ τη θεραπεία-σοκ με την κοκαϊνη. Από τότε «ο χρηματοοικονομικός κόσμος αντέδρασε με τη λογική ενός ναρκομανούς, που αναζητά, πού θα βρεθεί η επόμενη δόση του». Κι η επόμενη δόση βρέθηκε σ’ άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής τη Βραζιλία, την Ουρουγουάη, την Αργεντινή. Αυτό που εντυπωσιάζει πολύ είναι η μέθοδος των εξαφανίσεων(σ.126-7) ατόμων που αντιστέκονταν στη χούντα της χώρας τους. Συνελάμβαναν τα άτομα αυτά ενώπιον πολύ κόσμου, για να τρομοκρατήσουν το λαό, με αποτέλεσμα να φοβούνται ακόμα και να διαμαρτυρηθούν. Τους άρπαζαν μέσα από τα σπίτια τους μέρα μεσημέρι, ενώπιον των εμβρόντητων γειτόνων που άκουγαν τις κραυγές της οικογένειας τους, μέσα από γεμάτα λεωφορεία, οι οποίοι φώναζαν το ονοματεπώνυμο τους για να το μάθουν οι οικογένειες τους… ακόμα και κατά τη διάρκεια ενός γάμου συνέλαβαν το γαμπρόνυφο. Μετά τους βασάνιζαν κι όσοι πέθαιναν ή δολοφονούνταν μεταφέρονταν τα νεκρά σώματα μέσα σε ελικόπτερα ή αεροπλάνα και τα έριχναν από ψηλά στη θάλασσα ή στα ποτάμια για να εξαφανιστούν! Οι ίδιες οι χούντες υποστήριζαν ότι αναγκάζονταν να χρησιμοποιούν βία κατά των «τρομοκρατικών οργανώσεων» Τουπαμάρος στην Ουρουγουάη ή Μοντενέρος στην Αργεντινή, οι οποίες χρηματοδοτούνταν από τη σοβιετική μυστική υπηρεσία KGB. Ο θρυλικός δημοσιογράφος Ροδόλφο Γουόλς, λίγο πριν δολοφονηθεί, αποκάλυψε σε μια Ανοιχτή Επιστολή τα εγκλήματα της χούντας στην Αργεντινή και το κυριότερο απέδειξε ότι τα εγκλήματα αυτά συνδέονται με την οικονομική πολιτική που εφάρμοζε η χούντα στη χώρα του.
Ο βίαιος τρόπος επιβολής των ελεύθερων αγορών στη Χιλή στιγμάτισε όμως το μοντέλο του οικονομικού φιλελευθερισμού. Πολλοί διανοούμενοι, μέρος του Τύπου, διάφορες οργανώσεις, όπως η Διεθνής Αμνηστία, ξεσηκώθηκαν κατηγορώντας τις πολυεθνικές εταιρείες ότι βρίσκονταν πίσω από το βίαιο πραξικόπημα του 1973 στη Χιλή. Η αποσύνδεση όμως του νεοφιλελευθερισμού από τις κατηγορίες αυτές ήλθε το 1976, όταν ο Μ.Φρίντμαν, ο θεωρητικός της ελεύθερης οικονομίας βραβεύτηκε με το βραβείο Νόμπελ της Οικονομίας για τη συμβολή του στην οικονομική σκέψη και η Διεθνής Αμνηστία πήρε το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης για την αποκάλυψη των παραβιάσεων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, που διέπραξε το δικτατορικό καθεστώς του Πινοσέτ στη Χιλή. «Ουδεμία σχέση υπάρχει» μεταξύ της οικονομίας των αγορών και των βιαιοτήτων, οι οποίες τη συνόδευαν, αποφάνθηκαν με το δικό τους τρόπο οι ισχυροί της γης!

Η ΒΟΛΙΒΙΑ: η θεραπεία-σοκ δεν εφαρμόστηκε από έναν δικτάτορα, όπως στη Χιλή, αλλά από μια κεντροαριστερή κυβέρνηση, και μάλιστα αμέσως μετά τις εκλογές του 1985, που την ανέδειξαν.
Η Βολιβία ήταν μια χώρα με δυνατό και μαχητικό συνδικαλιστικό κίνημα, με αριστερή παράδοση, ο τελευταίος σταθμός του Τσε Γκεβάρα. Αναγκάστηκε το 1985 να αποδεχτεί μια θεραπεία-σοκ εν ονόματι της σταθεροποίησης του νομίσματος της, αφού η αύξηση του πληθωρισμού στο 14.000% απειλούσε με κατάρρευση την οικονομία της. Είχε προηγηθεί ο εμφύλιος πόλεμος για την καλλιέργεια της κοκαϊνης, με υποκίνηση των ΗΠΑ, τον προηγούμενο χρόνο, που ήταν κι ο αίτιος του πληθωρισμού. Ο νεοεκλεγείς πρόεδρος Πας, έκανε στροφή 180 μοιρών από τις προεκλογικές του υποσχέσεις και συνεργαζόμενος με τον αμερικανό οικονομολόγο του Χάρβαντ Τζέφρι Σακς –τον οποίο η συγγραφέας χαρακτηρίζει ως τον νέο δόκτορα του σοκ- και με τον Βολιβιανό μεγαλοεπιχειρηματία Γκόνι κατέστρωσαν ένα μυστικό σχέδιο για τον τρόπο περάσματος της Βολιβίας στην οικονομία των ελεύθερων αγορών. Το σχέδιο αυτό το εξέδωσαν σε πέντε αντίτυπα, κρατώντας τα τρία για τους ίδιους και δίνοντας τα άλλα δύο στον αρχηγό του στρατού και στον αρχηγό της αστυνομίας. Ο Πας είναι ο άνθρωπος που είχε εθνικοποιήσει τα ορυχεία κι είχε αναδιανείμει τη γη πριν από χρόνια στη Βολιβία και τώρα ξαφνικά καταργεί τα μέτρα, που ο ίδιος είχε οικοδομήσει προηγουμένως.
Ο Πρόεδρος Πας αιφνιδιάζει τους πάντες. Με ένα τηλεοπτικό διάγγελμα με τίτλο «η Βολιβία πεθαίνει» και με την εξαγγελία ενός διατάγματος που περιελάμβανε ένα πακέτο 220 νόμων θέτει σε εφαρμογή το σχέδιο σωτηρίας της χώρας του. Στους εμβρόντητους υπουργούς και βουλευτές τους δείχνει την πόρτα για να αποχωρήσουν, αν διαφωνούν. Όταν ο κόσμος αντέδρασε κήρυξε τη χώρα σε «κατάσταση πολιορκίας». Απαγορεύτηκε η κυκλοφορία, τα άρματα μάχης βγήκαν στους δρόμους, η αντιπολίτευση τέθηκε εκτός νόμου και οι κυριότεροι συνδικαλιστές μεταφέρθηκαν στις φυλακές στην πιο απομακρυσμένη περιοχή του Αμαζονίου. Οι συνέπειες φάνηκαν σε λίγο. Μια μικρή ελίτ της χώρας έγινε πλουσιότερη ενώ η ζωή των εργαζομένων χειροτέρεψε. Καταργήθηκαν θέσεις με πλήρη απασχόληση και πλήρη συνταξιοδοτικά δικαιώματα κι αντικαταστάθηκαν με θέσεις μερικής απασχόλησης και χωρίς ασφάλιση. Πολλοί βρέθηκαν άνεργοι, άλλοι αναγκάστηκαν να ζούν μέσα σε σκηνές και η καλλιέργεια της κοκαϊνης εντάθηκε πάλι από τους εξαθλιωμένους και πεινασμένους Βολιβιανούς
Στη Βολιβία η εφαρμογή της θεραπείας-σοκ συνδυάστηκε με ένα πολιτικό πραξικόπημα, το οποίο πραγματοποίησαν πολιτικοί και οικονομολόγοι με κοστούμια κι όχι οι στρατιωτικοί με τις στρατιωτικές τους στολές, καταλήγει η συγγραφέας. Για τον οικονομολόγο Σακς η Βολιβία του έδωσε το διαβατήριο για να αναλάβει 4 χρόνια αργότερα, το 1989, τη θεραπεία της οικονομίας της Πολωνίας, όταν κατέρρεε το κομμουνιστικό καθεστώς και το κίνημα της Αλληλεγγύης επικράτησε στις εκλογές.
ΜΕΓΑΛΗ ΒΡΕΤΑΝΙΑ: η θεραπεία-σοκ σε μια περιορισμένη εκδοχή της είναι εφικτό να επιβληθεί σε μια αναπτυγμένη χώρα της Δυτικής Ευρώπης
Οι παγκοσμιοποιημένες εταιρείες διψούν συνεχώς για νέες κατακτήσεις όχι μόνο στις αναπτυσσόμενες χώρες αλλά και στις πλούσιες χώρες της Δύσης, όπου τα κράτη ελέγχουν προσοδοφόρες κρατικές εταιρείες: τηλεπικοινωνίες, αερομεταφορές, ενέργεια… Όταν εκλέχτηκε η Θάτσερ πρωθυπουργός στη Μεγάλη Βρετανία παρότι επιθυμούσε να προχωρήσει σε απελευθέρωση της οικονομίας, δεν το έκανε, διότι υπήρχαν δημοκρατικοί θεσμοί που ήταν δύσκολο να τους αγνοήσει. Στην πρώτη της μάλιστα τετραετία, όσο κι αν προσπάθησε να επιβάλλει μια αγγλική εκδοχή του φριντμανισμού δεν τα κατάφερε. Ένας από μηχανής θεός, ο νικηφόρος πόλεμος της Αγγλίας στα Φόκλαντ ανέβασε τη δημοτικότητα της Θάτσερ υψηλά, ώστε να μπορέσει να επιβάλλει τη νεοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική της, τη γνωστή ως θατσερισμός. Τα νησιά Φόκλαντ, ένα ξεχασμένο απομεινάρι της βρετανικής αποικιοκρατίας, στα ανοιχτά της Αργεντινής, δέχονται εισβολή από τους Αργεντινούς. Η αργεντινή χούντα για εσωτερική κατανάλωση εισβάλλει στα Φόκλαντ. Ο διάσημος Αργεντινός συγγραφέας Χόρχες Μπόρχες μάλιστα παρομοιάζει τη διαμάχη μεταξύ των δύο χωρών για τα ασήμαντα Φόκλαντ «ως καβγά ανάμεσα σε δυο φαλακρούς για μια χτένα».
Το 1984 απεργούν οι ανθρακωρύχοι, το πιο ισχυρό συνδικάτο της Μεγάλης Βρετανίας. Η Θάτσερ εξαπέλυσε εναντίον τους όλη την ισχύ του κράτους. Η σκληρότητα με την οποία τους αντιμετώπισε ήταν ένα ισχυρότατο σοκ για τους Άγγλους αλλά το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο προς τις υπόλοιπες συνδικαλιστικές ενώσεις και προς ολόκληρη την κοινωνία: Περιορισμός του κράτους πρόνοιας, περικοπές κοινωνικών δαπανών, περιορισμός των κοινωνικών δικαιωμάτων τους.
Μεταξύ 1984-1985 η κυβέρνηση Θάτσερ ιδιωτικοποίησε τις British Telecom, British Gas, British Airport, British Airways, British Steel και πούλησε τις μετοχές της BP που διέθετε το κράτος (σ.192).

ΤΑ ΕΠΑΧΘΗ ΧΡΕΗ ΚΑΙ Η ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ

Στη δεκαετία του 1980 οι περισσότερες χώρες της Λατινικής Αμερικής αντιμετώπιζαν προβλήματα με την πληρωμή των κρατικών χρεών τους. Ήταν χρέη που είχαν συσσωρεύσει τα δικτατορικά καθεστώτα τους για να αγοράζουν όπλα να κατασκευάζουν στρατόπεδα βασανιστηρίων, και γενικά τα διοχέτευαν στο στρατό και στην αστυνομία και σ’ ένα όργιο διαφθοράς. Όταν έγινε η μετάβαση στα δημοκρατικά καθεστώτα, πολλοί υποστήριζαν με νομικά και ηθικά επιχειρήματα ότι οι λαοί δεν θα έπρεπε να πληρώσουν τους λογαριασμούς των καταπιεστών και βασανιστών τους. Και τότε ήλθε το «σοκ Βόλτερ» και στη συνέχεια κι άλλα! Ο Πολ Βόλκερ, επικεφαλής της Κεντρικής Τράπεζας των ΗΠΑ, το 1981 αυξάνει δραματικά τα επιτόκια των τραπεζών τους στο 21%, με αποτέλεσμα τα χρέη των κρατών να αυξηθούν κι αυτά δραματικά και στη συνέχεια προτείνεται η σύναψη νέων δανείων για την εξόφληση του χρέους, με τα οποία το χρέος εκτοξεύεται πάλι στα ύψη! Για παράδειγμα η Αργεντινή πριν τη χούντα χρώσταγε 7,9 δις δολάρια, μετά τη χούντα 45 δις και μετά την άνοδο των επιτοκίων 65 δις δολάρια! Οι χώρες βιώνουν πρώτα το «σοκ Βόλτερ» και στη συνέχεια «το σοκ του χρέους» ή «το επαχθές χρέος», όπως αλλιώς το ονομάζουν.
Πάνω σ’ αυτή τη συγκυρία έρχονται κι άλλα μέτρα που προτείνει ο Φρίντμαν: η απελευθέρωση των τιμών στα εξαγώγιμα προϊόντα, που στερεί τις αναπτυσσόμενες χώρες από πολλά έσοδα τους, αφού οι τιμές του κακάο, του κασσίτερου, του σιταριού…πέφτουν. Επίσης η υιοθέτηση των κυμαινόμενων επιτοκίων κάνουν πιο ασταθή την οικονομία των κρατών κι ευάλωτη σε συνεχείς κρίσεις. Την Την ίδια περίπου εποχή η εκλογή του προέδρου Ρήγκαν, οπαδού της θεωρίας του νεοφιλελευθερισμού στις ΗΠΑ σηματοδοτεί τη στροφή στον τρόπο λειτουργίας του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, τα οποία είχαν ιδρυθεί μετά τον Β! Παγκόσμιο πόλεμο. Το ΔΝΤ για να αποτρέπει τις οικονομικές κρίσεις των κρατών, παρεμβαίνοντας προληπτικά χορηγώντας σταθεροποιητικά δάνεια σε όσες χώρες αντιμετώπιζαν χρέη και η Παγκόσμια Τράπεζα πραγματοποιώντας μακροπρόθεσμες αναπτυξιακές επενδύσεις ώστε οι χώρες να βγουν από τη φτώχεια.
Όταν λοιπόν άρχισαν να ελέγχουν το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα οι οικονομολόγοι απ’ τη σχολή του Σικάγου συνέβη η λεγόμενη «διαρθρωτική προσαρμογή» που απέσπασε και τη πολιτική «Συναίνεση της Ουάσινγκτον». Ο Γουϊλιαμσον, σύμβουλος στους οργανισμούς αυτούς, είδε τις οικονομικές κρίσεις που διέρχονταν τα κράτη όχι ως προβλήματα προς επίλυση, αλλά ως ευκαιρίες να επεκταθούν τα σύνορα των ελεύθερων αγορών (σ.223). Αυτή ήταν μια νέα αντίληψη, αντίθετη με το όραμα του Κέϊνς, όταν πρότεινε τη δημιουργία των θεσμών αυτών. Οι χώρες λοιπόν που απευθύνονται από δω και πέρα στο ΔΝΤ για να σώσουν τη χώρα τους, πληροφορούνται ότι χρειάζονται μια «διαρθρωτική προσαρμογή» με ένα ολόκληρο πακέτο μικροοικονομικών και μακροοικονομικών μεταρρυθμίσεων, που ριζικά θα αλλάξει την οικονομία και την κοινωνία τους! «Το ελεύθερο εμπόριο δεν έχει καμιά σχέση με το τέλος της κρίσης, όμως η πληροφορία αυτή συσκοτίζεται», αναφέρει η συγγραφέας, «Θέλετε να σώσετε τη χώρα σας; Ξεπουλήστε τη» κι σ’ αυτόν τον ωμό εκβιασμό οι χώρες υποτάσσονται.(σ226)
Στην Ανατολική Ευρώπη τώρα, στα τέλη της δεκαετίας του 1980 οι κομμουνιστικές χώρες αρχίζουν να καταρρέουν η μια μετά την άλλη. Οι χώρες αυτές αποτελούν έναν πόλο έλξης για τις ελεύθερες αγορές, διότι επρόκειτο για παρθένες αγορές που υπόσχονταν τεράστια κέρδη. Είχαν πολύτιμα περιουσιακά στοιχεία που ανήκαν στο κράτος και που έπρεπε να ιδιωτικοποιηθούν και οι αγορές τους να ανοιχτούν στον καταναλωτισμό.

Η ΠΟΛΩΝΙΑ: Αποτελεί το πρώτο παράδειγμα πρώην κομμουνιστικής χώρας που πέρασε στο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό.
Η Πολωνία ήταν απ’ τις πρώτες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης που ξαφνικά απελευθερώθηκε από το κομμουνιστικό καθεστώς του στρατηγού Γιαρουζέλσκι και συγχρόνως από την εποπτεία της Σοβιετικής Ένωσης που τον στήριζε. Πριν την κατάρρευση του καθεστώτος Γιαρουζέλσκι είχε ιδρυθεί, το 1980 απ΄ τους εργαζόμενους στα κρατικά ναυπηγεία του Γκντάνσκ το συνδικάτο «Αλληλεγγύη», με επικεφαλής τον χαρισματικό Λεχ Βαλέσα, το οποίο διαρκώς διευρυνόταν εκφράζοντας το σύνολο των εργαζομένων της χώρας. Η χώρα από την κακοδιαχείριση του κομμουνιστικού καθεστώτος είχε δημιουργήσει χρέος 400δις δολάρια με τον πληθωρισμό να τρέχει στο 600% το χρόνο της κατάρρευσης του. Η Αλληλεγγύη ζητούσε ένα νέο κοινωνικοοικονομικό σύστημα, που θα προέκυπτε με μεταρρυθμίσεις που θα συνδύαζαν τον κεντρικό σχεδιασμό στην οικονομία, την αυτοδιοίκηση και την ελεύθερη αγορά. Ζητούσε τη μετατροπή των τεράστιων σε μέγεθος κρατικών εταιρειών σε δημοκρατικές εργατικές αυτοδιαχειριζόμενες επιχειρήσεις (σ238). Ο Λεχ Βαλέσα συλλαμβάνεται, φυλακίζεται το 1981 από τον Γιαρουζέλσκι, ενώ το 1983 του απονέμεται το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης, όντας φυλακισμένος. Μια αίγλη, που απλώνεται παγκόσμια, περιβάλλει την Αλληλεγγύη για τους αγώνες της! Όταν όμως στη Μόσχα αρχίζει να πνέει ένας άλλος άνεμος ελευθερίας με την εκλογή του Γκορμπατσόφ, ο Γιαρουζέλσκι νομιμοποιεί τη μέχρι τότε παράνομη «Αλληλεγγύη» και δέχεται να διεξαχθούν εκλογές.
Η «Αλληλεγγύη σάρωσε στις εκλογές του 1989. Η Πολωνία βιώνει ένα διπλό «σοκ της εξουσίας». Η πολιτειακή μεταβολή από το κομμουνιστικό αυταρχικό καθεστώς στο ελεύθερο δημοκρατικό έγινε τόσο γρήγορα κι απλά που δεν μπορούν να το πιστέψουν. Απομένουν κι οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις για τις οποίες αγωνίζονται εννιά χρόνια τώρα. Ο διεθνούς φήμης, από το έργο του στη Βολιβία, οικονομολόγος Σακς βρίσκεται στην Πολωνία προσκεκλημένος κι από τον Γιαρουζέλσκι κι από την «Αλληλεγγύη» και τους υπόσχεται ότι θα μετατρέψει τη χώρα τους σε μια «φυσιολογική» ευρωπαϊκή χώρα σαν την Γερμανία και τη Γαλλία. Κατά τη γνώμη του οι αλλαγές πρέπει να γίνουν πολύ γρήγορα και πολλές μαζί αντί λίγες-λίγες με κίνδυνο να αποτύχουν. Πρέπει να καταστραφούν οι δομές του παλαιού κράτους, θα υπάρξουν σίγουρα αναταράξεις αλλά θα είναι προσωρινές μέχρι όλα να σταθεροποιηθούν. «Μη ξεχνάτε τη βόμβα του χρέους και τον καλπάζοντα πληθωρισμό» τους υπενθυμίζει.
Επί τρεις μήνες οι ηγέτες της Αλληλεγγύης, που ζούσαν επί χρόνια παράνομοι και τώρα είχαν μετατραπεί σε νομοθέτες, δεν μπορούν να αποφασίσουν, βιώνοντας το δικό τους προσωπικό σοκ. Το πρόγραμμα της Αλληλεγγύης ή το σχέδιο Σακς είναι το πιο κατάλληλο για τη χώρα τους; Τελικά ο πρωθυπουργός Μαζοβιέτσκι, ένας διανοούμενος της Αλληλεγγύης στέκεται μπροστά στο πρώτο εκλεγμένο Κοινοβούλιο της χώρας για να ανακοινώσει την απόφαση του… και λιποθυμά απ’ το άγχος και την κούραση Μετά μια ώρα που επανέρχεται ανακοινώνει την ανάγκη να επιβληθεί μια θεραπεία-σοκ, ιδιαίτερα επιθετική για να γιατρευτεί η πολωνική οικονομία! Ιδιωτικοποιήσεις κρατικών βιομηχανιών, δημιουργία χρηματιστηρίου, μετατρέψιμο νόμισμα, μετατόπιση από τη βαριά βιομηχανία τους στην παραγωγή καταναλωτικών αγαθών και δημοσιονομικές περικοπές, κι όλα αυτά ταυτόχρονα κι όσο το δυνατόν πιο σύντομα! Στις επόμενες εκλογές του 1993 η Αλληλεγγύη είχε διασπαστεί σε δυο κόμματα και συνολικά πήρε το 15% των ψήφων, χωρίς να εκλεγεί ούτε ο Λέχ Βαλέσα.

ΚΙΝΑ: Οι ελεύθερες αγορές συμβαδίζουν με το κομμουνιστικό καθεστώς!
Το κομμουνιστικό κόμμα της Κίνας με επικεφαλής τον Τενγκ Σιάο Πινγκ το 1983 ανοίγει τα σύνορα της χώρας του στους πρώτους ξένους επενδυτές. Προς τα τέλη της δεκαετίας η επέκταση της ελεύθερης αγοράς στην Κίνα πραγματοποιείται χωρίς όμως να αλλάξει το κομμουνιστικό καθεστώς, Είναι κάτι πρωτοφανές! Καπιταλισμός και κομμουνισμός μαζί!
«Το κομμουνιστικό κόμμα ήθελε να ανοίξει την οικονομία του στην ατομική ιδιοκτησία και στον καταναλωτισμό, διατηρώντας ταυτόχρονα υπό τον έλεγχο του την εξουσία –ένα σχέδιο που διασφάλιζε ότι, όταν θα εκποιούνταν τα περιουσιακά στοιχεία του κράτους, οι αξιωματούχοι του κόμματος θα άρπαζαν ό,τι καλύτερο υπήρχε […] οι ίδιοι άνθρωποι που έλεγχαν το κράτος επί κομμουνισμού θα το έλεγχαν και επί καπιταλισμού», αναφέρει η συγγραφέας, όπως κι έγινε. Σύμφωνα με μελέτη του 2006 το 90% των Κινέζων δισεκατομμυριούχων είναι γόνοι αξιωματούχων του Κομμουνιστικού Κόμματος, και πολλοί από αυτούς είναι γνωστοί ως «ηγεμονίσκοι».
Την άνοιξη του 1989 ένα κίνημα υπέρ της δημοκρατίας εκδηλώθηκε στο Πεκίνο με μαζικές διαδηλώσεις και καθιστικές διαμαρτυρίες στην Πλατεία Τιενανμέν. Επί εβδομάδες φοιτητές συγκεντρωνόντουσαν στην κεντρική πλατεία του Πεκίνου ζητώντας πολιτικές ελευθερίες και πλήθος κόσμου τους συμπαραστέκονταν. Στις 3 Ιουνίου η κυβέρνηση μη μπορώντας να τους διαλύσει άνοιξε πυρ εναντίον τους σκοτώνοντας αδιακρίτως όποιον βρισκόταν εκεί. Ήταν ένα ισχυρότατο σοκ για τους Κινέζους και για την παγκόσμια κοινή γνώμη! Το σύνολο των διεθνών μέσων ενημέρωσης παρουσίασαν τα γεγονότα στην πλατεία Τιενανμέν ως σύγκρουση μεταξύ των νεαρών ιδεαλιστών φοιτητών που ζητούσαν πολιτικές ελευθερίες και της «παλιάς φρουράς» των απολυταρχικών του κόμματος που ήθελαν να προασπίσουν το κομμουνιστικό κράτος.
Υπάρχει όμως κι μια άλλου τύπου ανάλυση των γεγονότων, η οποία παρουσιάζεται στο βιβλίο του διανοούμενου Κινέζου Ουάνγκ Χούι «China’s New Order». Το πλήθος των διαδηλωτών προερχόταν από ένα ευρύ φάσμα της κινέζικης κοινωνίας, το οποίο κινητοποιήθηκε εξ αιτίας των αντιλαϊκών οικονομικών μέτρων, που μείωναν μισθούς, αύξαιναν τις τιμές των προϊόντων, απέλυαν εργαζομένους. Οι αλλαγές αυτές ήταν ο καταλύτης για τη γέννηση του κινήματος υπέρ της δημοκρατίας. Οι διαδηλωτές δεν αρνούνταν το σύνολο των οικονομικών μεταρρυθμίσεων αλλά τον τρόπο επιβολής τους που δεν συνοδεύονταν από διάλογο και συγχρόνως από δημοκρατικές πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Η Κίνα όμως για τις αγορές ήταν χρυσωρυχείο, διότι πρόσφερε ένα πολυπληθές και φτηνό εργατικό δυναμικό, που όλες οι πολυεθνικές ήθελαν να μεταφέρουν εκεί την παραγωγή των προϊόντων τους. Μετά τη σφαγή στην πλατεία Τιενανμέν άνοιξε διάπλατα ο δρόμος για την είσοδο των αγορών στην Κίνα.
Στη νέα δεκαετία του 1990, με την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, ο μισός πλανήτης, σχεδόν εκατό χώρες, βρέθηκαν σε μια περίοδο «πολιτικής συγκυρίας» κατάλληλης για τη μετάβαση από το ένα οικονομικό μοντέλο στο άλλο. Τώρα ήταν η ευκαιρία οι κομμουνιστικές χώρες να στραφούν στον καθαρόαιμο φριντμανισμό κι όχι σε κάποιο νόθο κεϊνσιανικό συμβιβασμό. Ο νους των υποστηρικτών των ελεύθερων αγορών «έχει ψηλώσει». Έχει έλθει το τέλος της Ιστορίας κι όχι μόνο των ιδεολογιών, διατυμπανίζει ο θεωρητικός Φουκουγιάμα. Κι έπρεπε να δράσουν άμεσα γιατί οι λαοί έπρεπε να συμπεριλάβουν στο πόθο τους για ελευθερία και δημοκρατία, που ονειρεύονταν τώρα, το οικονομικό σύστημα των ελεύθερων αγορών. Μόνο που αποκρύπτονταν πόσο ελεύθερο θα ήταν το σύστημα αυτό, ώστε να απολύει εργαζομένους, να καταπατά τα δικαιώματα τους να υποκλέπτει τον εθνικό τους πλούτο, να απορυθμίζει τα κράτη τους.

Η ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ :βιώνει τη δική της θεραπεία-σοκ μετά την κατάργηση του απαρχάϊντ: οι μαύροι κερδίζουν την πολιτική ελευθερία τους αλλά η δημοκρατία τους γεννιέται αλυσοδεμένη.
Η αποφυλάκιση του Νέλσον Μαντέλα το 1990 μετά από 28 χρόνια φυλακή ξεσήκωσε θύελλα χαράς για τους μαύρους της Νοτίας Αφρικής ελπίζοντας στην κατάργηση του ρατσιστικού καθεστώτος του Απαρχάϊντ, που για τέσσερις περίπου δεκαετίες κυβερνούσε τη Νότια Αφρική. Η κυβέρνηση αποτελούμενη από λευκούς Αφρικανέρ, απογόνους των Ευρωπαίων αποικιοκρατών, είχε κυριολεκτικά χωρίσει το κράτος θέτοντας στο περιθώριο τους μαύρους απαγορεύοντας τους να ψηφίζουν και να κατοικούν στις πόλεις των λευκών. Η μόνη παραχώρηση που τους έκαναν, τα τελευταία χρόνια, ήταν να δημιουργηθούν οι λεγόμενες «γκρίζες πόλεις» ή για «μη λευκούς», ως ενδιάμεσος χώρος ανάμεσα στο Γιοχάνεσμπουργκ και στην περιοχή του Σοβέτο, προστατεύοντας έτσι τον ολιγάριθμο πληθυσμό των λευκών από τυχόν εκδηλώσεις οργής του τεράστιου όγκου του πληθυσμού των μαύρων εναντίον τους.
Οι μαύροι είχαν δημιουργήσει το Αφρικάνικο Εθνικό Κογκρέσο για να διεκδικήσουν τα δικαιώματα τους και φυσικά το κόμμα τους ήταν παράνομο. Το 1955 το κόμμα είχε στείλει 50.000 εθελοντές στις πόλεις και στην ύπαιθρο για να συγκεντρώσουν τα αιτήματα του λαού, συνθέτοντας το όραμα των Νοτιοαφρικανών μαύρων για έναν κόσμο μετά την κατάργηση του απαρτχάϊντ. Έτσι συντάχτηκε ο «Χάρτης της Ελευθερίας» που κυκλοφορούσε παράνομα από χέρι σε χέρι, επί 35 χρόνια, και διατηρούσε ζωντανή την ελπίδα και την αντίσταση των μαύρων. Η εθνικοποίηση των ορυχείων, των τραπεζών, των βιομηχανιών, ίσα δικαιώματα για όλους μαύρους και λευκούς, το δικαίωμα να κατοικείς όπου θέλεις και να μετακινείσαι ελεύθερα μέσα στη χώρα σου, εκπαίδευση υποχρεωτική γι όλους ανεξαρτήτως χρώματος, γη στους ακτήμονες κι αναδιανομή του πλούτου ήταν τα βασικά αιτήματα, που περιελάμβανε ο «Χάρτης της Ελευθερίας»
Τη δεκαετία του 1980 ξεκίνησε ο αγώνας κατά του απαρτχάϊντ από τις γκρίζες πόλεις για να εξαπλωθεί στο Σοβέτο, όπου ζούσαν οι μεγάλες μάζες των μαύρων. Ο αγώνας κατά του απαρχάϊντ είχε συγκινήσει πολύ την παγκόσμια κοινή γνώμη, η οποία πίεζε την κυβέρνηση της Νοτίου Αφρικής να καταργήσει το απαρτχάϊντ, προβαίνοντας και σε μποϋκοτάζ νοτιοαφρικανικών προϊόντων προς τούτο. Τελικά ο Μαντέλα απελευθερώνεται το 1990 και το 1994 εκλέγεται Πρόεδρος της Νοτίου Αφρικής. Αυτά τα τέσσερα χρόνια που μεσολάβησαν από την αποφυλάκιση του ως την εκλογή του είναι τα κρίσιμα χρόνια των διαπραγματεύσεων μεταξύ λευκών-μαύρων για τη ρύθμιση του νέου καθεστώτος, που θα αντικαθιστούσε το απαρτχάϊντ.
Ο Μαντέλα έπρεπε να οδηγήσει το λαό του στην ελευθερία αποτρέποντας έναν πιθανό εμφύλιο πόλεμο και μια επίσης πιθανή οικονομική κατάρρευση της Νοτίου Αφρικής, της οποίας το εξωτερικό χρέος τα χρόνια του απαρτχάϊντ είχε αυξηθεί πολύ. Όλοι στο απελευθερωτικό κίνημα έβλεπαν ότι ήταν παράλογο πληρώσει η νέα κυβέρνηση των μαύρων το χρέος που είχαν συσσωρεύσει οι λευκοί κι όλοι συμφωνούσαν ότι για να υπάρξει πραγματική ελευθερία δεν αρκούσε οι μαύροι να κυβερνούν αλλά έπρεπε να επιστραφεί και να αναδιανεμηθεί ο εθνικός πλούτος που σφετερίζονταν οι λευκοί. Τι συνέβη λοιπόν στο διάστημα 1990-1994 και το Αφρικάνικο Εθνικό Κογκρέσο, που σάρωσε στις εκλογές, δεν τήρησε τις αρχές του «Χάρτη της Ελευθερίας» έχοντας μάλιστα επικεφαλής τον Νέλσον Μαντέλα, ο οποίος διέθετε παγκόσμια ηθική υποστήριξη; Ήταν «ένας εν ζωή άγιος» αναφέρει η συγγραφέας.
Οι διαπραγματεύσεις λευκών-μαύρων για τον τερματισμό του απαρτχάϊντ αφορούσαν δύο διαφορετικά επίπεδα: το πολιτικό και το οικονομικό. Οι λευκοί έβλεπαν ότι είχαν αποτύχει να εμποδίσουν τους μαύρους να αναλάβουν την πολιτική εξουσία, όμως δεν θα κατέθεταν τα όπλα σ’ ότι αφορούσε τη διατήρηση του πλούτου. Ο ηγέτης των λευκών ο ντε Κλέρκ πρότεινε λοιπόν να παραδοθεί ο έλεγχος κομβικών τομέων της οικονομίας σε ανεξάρτητους δήθεν οικονομολόγους του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Επίσης πρότεινε η Κεντρική Τράπεζα της Νοτίου Αφρικής να λειτουργεί αυτόνομα, χωρίς να ελέγχεται από την κυβέρνηση (των μαύρων), θα ήταν δηλαδή σαν ένα κράτος εν κράτει κι ακόμα θα παράμενε ο ίδιος υπουργός Οικονομικών, που διατελούσε και επί απαρτχάϊντ.
«Στις διαπραγματεύσεις το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο παγιδεύτηκε σ’ ένα είδος ιστού, υφασμένου από μυστηριώδεις κανόνες και ρυθμίσεις που αποσκοπούσαν να περιορίσουν την εξουσία των εκλεγμένων ηγετών. Ενώ ο ιστός τύλιγε τη χώρα ελάχιστοι το πρόσεξαν. Κι όταν η νέα κυβέρνηση ανήλθε στην εξουσία […]ανακάλυψε ότι οι εξουσίες της ήταν περιορισμένες» αναφέρει η συγγραφέας. Ήθελαν να αναδιανείμουν τη γη; Ένα άρθρο στο νέο Σύνταγμα, που προστάτευε την ιδιοκτησία, το απαγόρευε. Ήθελαν να δημιουργήσουν θέσεις εργασίας για εκατομμύρια ανέργους; Τα εργοστάσια θα έκλειναν, διότι το κράτος δεν μπορούσε να τα επιδοτήσει μετά τη συμφωνία τάδε που είχε υπογράψει το Αφρικανικό Κογκρέσο για την απελευθέρωση του εμπορίου κ.ο.κ Όταν ρωτήθηκαν μέλη του Κογκρέσου γιατί δεν εξεγέρθηκαν απαιτώντας την τήρηση των υποσχέσεων του Χάρτη της Ελευθερίας απάντησαν με απόγνωση «δεν καταλάβαμε τι πραγματικά συνέβαινε». Όταν μας ενημέρωναν για ζητήματα της οικονομίας νομίζαμε ότι επρόκειτο για τεχνικά ζητήματα. Εξάλλου σ΄ όλη τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου η Νότιος Αφρική βρισκόταν στα πρόθυρα εμφυλίου πολέμου με επιθέσεις συμμοριών στις γκρίζες πόλεις, δολοφονίες ηγετικών στελεχών κλπ.
Ο Μαντέλα βίωνε το δικό του πολιτιστικό σοκ μετά 28 έτη φυλάκισης. Ο κόσμος είχε αλλάξει άρδην και προσπαθούσε να καλύψει το κενό. Τη χώρα την έπνιγε το εξωτερικό της χρέος κι επιπλέον είχε να αντιμετωπίσει τις αγορές. Ο Μαντέλα καταλάβαινε ότι από τη στιγμή που άνοιξαν τα σύνορα τους στις παγκόσμιες αγορές η Νότια Αφρική ήταν ευάλωτη στις αρνητικές για τη χώρα αντιδράσεις των αγορών, αν μια κυβερνητική απόφαση δεν τους άρεσε. Και το είχαν αποδείξει με τη μεταφορά της έδρας της εταιρείας διαμαντιών στην Ελβετία και με υποτίμηση του νομίσματος.
Ο σύμβουλος επί των οικονομικών και δεξί χέρι του Μαντέλα, ο Τάμπο Μπέκι,(σ.283-5) ένας από τους ηγέτες του Αφρικανικού Κογκρέσου, που είχε σπουδάσει στην Αγγλία, ήταν ο καταλληλότερος για να συγχρωτίζεται με τους οικονομολόγους του ΔΝΤ, τόσο ώστε αργότερα διαδέχτηκε και τον Μαντέλα στην εξουσία! Ο Μπέκι λοιπόν ανέλαβε να μυήσει το Κογκρέσο στις αρχές της ελεύθερης οικονομίας και το 1996 αντί να εθνικοποιήσει τα ορυχεία έπεισε τον Μαντέλα να προβεί σε ρήξη με το παρελθόν, φοβούμενος μήπως το κτήνος της αγοράς ξυπνήσει και πλήξει κι άλλο την οικονομία της χώρας τους που κατέρρεε.
Μια θεραπεία-σοκ για τη Νότια Αφρική αρχίζει με οδυνηρές συνέπειες για το λαό. Μετά από μια δεκαετία διακυβέρνησης από το Εθνικό Κογκρέσο οι λευκοί που αποτελούν το 10% του πληθυσμού κατέχουν το 70% της καλλιεργήσιμης γης, ελέγχουν το 80% του χρηματιστηρίου του Γιοχάνεσμπουργκ και μόνο το 4% ανήκει σε μαύρους, οι κάτοικοι των παραγκουπόλεων αυξήθηκαν κατά 50% και το κυριότερο το προσδόκιμο ζωής των μαύρων μειώθηκε κατά 13 χρόνια (σ.281, 292-3)!

Η ΡΩΣΙΑ: η περίπτωση της Ρωσίας είναι διαφορετική, διότι βίωσε «πολλά σοκ και λίγη θεραπεία», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η συγγραφέας. Αυτό σημαίνει ότι οι Ρώσοι βίωσαν τρία μεγάλα τραυματικά σοκ για να περάσουν στο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, χωρίς όμως οι ελεύθερες αγορές να πάρουν στην ιδιοκτησία τους τις κρατικές εταιρείες, οι οποίες πέρασαν στα χέρια Ρώσων ιδιωτών, που ονομάστηκαν ολιγάρχες.
Συγκεκριμένα το πέρασμα της πάλαι ποτέ κραταιάς Σοβιετικής Ένωσης, της μιας εκ των δυο υπερδυνάμεων στον πλανήτη, της πλουσιότατης κληρονόμου της τσαρικής Ρωσίας, της ηγέτιδας του κομμουνισμού, που ως ιδεολογικό κίνημα συντάραξε τον πλανήτη τον 20ο αιώνα δεν ήταν εύκολη υπόθεση για τη σχολή του Σικάγου, αλλά τελικά τα κατάφερε, αφήνοντας όμως ένα πικρό κατακάθι στην καρδιά της, που τη δίδαξε να μην επαναλάβει ποτέ πια το σφάλμα της, αφήνοντας στην τοπική ελίτ το βασικό πλούτο της χώρας.
Το πρώτο σοκ, λοιπόν, είναι η κατάρρευση της Υπερδύναμης που ηγείτο του παγκόσμιου κομμουνιστικού συστήματος: Η διάλυση και μαζί η κατάρρευση της είναι ένα σοκ, όχι μόνο για τους Ρώσους αλλά και για την παγκόσμια κοινή γνώμη!
Το Δεκέμβρη του 1991, ο Γιέλτσιν, πρόεδρος της Ρωσίας, με έναν αριστοτεχνικό ελιγμό απογυμνώνει τον Γκορμπατσώφ από την εξουσία του ως Προέδρου της Σοβιετικής Ένωσης. Αποχωρώντας η Ρωσία μαζί με άλλες δυο Σοβιετικές Δημοκρατίες από την Ένωση στέλνει το μήνυμα και στις άλλες σοβιετικές Δημοκρατίες να αποχωρήσουν, όπως κι έπραξαν. Ο Γκορμπατσώφ δεν έχει πια λόγο ύπαρξης ως προέδρου της Σοβιετικής Ένωσης για τον απλούστατο λόγο: δεν υπάρχει πια Σοβιετική Ένωση!
Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Στις αρχές της δεκαετίες του 1990, ο νέος πρόεδρος της ΕΣΣΔ, Μιχαήλ Γκορμπατσώφ είχε καταπλήξει την παγκόσμια κοινή γνώμη με τις συμφωνίες του για τον αφοπλισμό και για τη διπλή μεταρρύθμιση της γκλασνότ (διαφάνειας) και της περεστρόϊκα (ανοικοδόμηση), με τις οποίες φιλοδοξούσε να οδηγήσει στον εκδημοκρατισμό τη χώρα του, απομακρυνόμενος από τον πολιτικό αυταρχισμό των προηγουμένων κομμουνιστικών κυβερνήσεων. Όσο για την οικονομία κινούνταν προς ένα μικτό σύστημα, δεχόμενος τον ερχομό της ελεύθερης οικονομίας στη Σοβιετική Ένωση, η οποία όμως θα συνυπήρχε με τον κρατικό έλεγχο στις κομβικές βιομηχανίες της χώρας και την κοινωνική προστασία των εργαζομένων. Αυτό όμως δεν άρεσε στις παγκόσμιες αγορές και στη σχολή του Σικάγου, γι αυτό αποφάσισαν να απαλλαγούν απ’ αυτόν. Τον Ιούλιο του 1991 στη Διάσκεψη των G7 του αρνούνται οικονομική βοήθεια και το ΔΝΤ αρνείται να διαγράψει το χρέος της Ρωσίας. Ένα μήνα μετά με αφορμή ένα αποτυχημένο πραξικόπημα νοσταλγών του κομμουνισμού, ο άσημος μέχρι τότε Πρόεδρος της Ρωσίας ο Γιέλτσιν προβάλλεται ως λαϊκός ήρωας, που υπερασπίστηκε τη νεαρά ρωσική δημοκρατία. Μετά τέσσερις μήνες ο Γιέλτσιν θα διαλύσει τη Σοβιετική Ένωση και θα απαλλαγεί από τον Γκορμπατσώφ.
Το δεύτερο σοκ είναι οικονομικό: Ο Γιέλτσιν μοναδικός κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού στην ανεξάρτητη πια Δημοκρατία της Ρωσίας, με σύμβουλο τον διεθνούς φήμη οικονομολόγο Σακς, μία εβδομάδα μετά την παραίτηση του Γκορμπατσώφ, αφού έχει πείσει το Κοινοβούλιο να του παραχωρήσει για ένα έτος έκτακτες εξουσίες δηλαδή να εκδίδει νόμους χωρίς να ψηφίζονται από το Κοινοβούλιο, προχωρά αιφνιδιαστικά σε μαζικές ιδιωτικοποιήσεις 225.000 κρατικών επιχειρήσεων και σε ψήφιση νόμων υπέρ του ελεύθερου εμπορίου. Τα αποτελέσματα είναι οδυνηρά. Εκατομμύρια εργαζόμενοι μένουν απλήρωτοι για μήνες, άλλοι χάνουν τις αποταμιεύσεις τους με την υποτίμηση του νομίσματος και πολλοί αναγκάζονται να πουλούν στους δρόμους προσωπικά τους αντικείμενα. Είναι ο φοβερός χειμώνας του 1992, που οι γέροι ζητιανεύουν στους δρόμους πεθαίνοντας από την πείνα! Η πρώην κραταιά υπερδύναμη, μετά την απώλεια της πολιτικής κυριαρχίας της στο μισό πλανήτη, έρχεται αντιμέτωπη με το φάσμα της πείνας και της εξαθλίωσης.
Το τρίτο σοκ είναι πολιτικό: η νεαρά ρωσική Δημοκρατία πυρπολείται από τον πρώην υπερασπιστή της μαζί με το κτίριο του Κοινοβουλίου της Μόσχας εγκαθιδρύοντας ο Γιέλτσιν κι επίσημα δικτατορία! Όταν το Κοινοβούλιο θέλησε να άρει τις έκτακτες εξουσίες του Γιέλτσιν, αυτός αρνήθηκε κηρύσσοντας τη χώρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και με διάταγμα καταργεί το σύνταγμα και το Κοινοβούλιο. Οι βουλευτές αρνούνται να υπακούσουν, οχυρώνονται μέσα στο Κοινοβούλιο και παραπέμπουν σε δίκη τον Γιέλτσιν. Ο Γιέλτσιν πολιορκεί με στρατό το Κοινοβούλιο κόβοντας νερό, τηλέφωνο, τρόφιμα στους πολιορκημένους βουλευτές. Ο λαός αρχίζει να διαδηλώνει ειρηνικά έξω από το Κοινοβούλιο επί 15 μέρες προμηθεύοντας κρυφά τους βουλευτές με είδη πρώτης ανάγκης. Τότε ο Γιέλτσιν βλέποντας τη λαϊκή αντίδραση να φουντώνει βάζει φωτιά στο Κοινοβούλιο! Ήταν 4 Οκτωβρίου 1993. Οι βουλευτές αναγκάζονται να βγουν έξω μπαρουτοκαπνισμένοι με τα χέρια ψηλά «Ο κομμουνισμός κατέρρευσε χωρίς να πέσει ένας πυροβολισμός, ο καπιταλισμός όμως της Σχολής του Σικάγου χρειάστηκε έναν καταιγισμό πυρών για να υπερασπιστεί τον εαυτό του» αναφέρει η συγγραφέας.
Ο δρόμος από δω και πέρα είναι ανοιχτός για τις αλλαγές. Ο Γιέλτσιν και τα «Παιδιά του Σικάγου» απαλλαγμένοι από τον έλεγχο της Δημοκρατίας, νομοθετούν ασύστολα. Κατάργηση της διατίμησης στο ψωμί, δημοσιονομικές περικοπές, γρήγορες ιδιωτικοποιήσεις κρατικών εταιρειών. Οι μοναδικοί ωφελημένοι είναι μια κλίκα Ρώσων, που είχαν σχέσεις με τον κομματικό μηχανισμό του Γιέλτσιν και στους οποίους πέρασε ο κρατικός πλούτος. Ο Γιέλτσιν και η παρέα του αρνήθηκαν να ξεπουλήσουν την κρατική περιουσία σε ξένους επενδυτές. Έτσι δημιουργήθηκαν οι λεγόμενοι Ρώσοι «ολιγάρχες», οι νεόπλουτοι δισεκατομμυριούχοι που μπορούσαν να πουλήσουν μόνο μετοχές των ιδιωτικών –πρώην κρατικών- εταιρειών τους σε ξένους επενδυτές. Πολλοί απ’ αυτούς, ήταν εποχή, που μετέφεραν στο εξωτερικό τα τεράστια κέρδη τους με ρυθμό της τάξης των 2δις δολάρια το μήνα!
Το μεγάλο φαγοπότι συνεχίστηκε και μετά την επανεκλογή του Γιέλτσιν το 1996, μέσα σε ένα όργιο προπαγάνδας. Μάλιστα, επειδή η δημοτικότητα του Γιέλτσιν είχε πέσει πολύ χαμηλά, ξεκίνησαν τον πόλεμο στην αποσχισθείσα Τσετσενία, ελπίζοντας –μάταια βέβαια- σε μια γρήγορη νίκη που θα του ανέβαζε τη δημοτικότητα. Τώρα ξεπουλήθηκαν φτηνά σε Ρώσους ολιγάρχες τα μεγάλα κρατικά φιλέτα, όπως η πετρελαϊκή εταιρεία Yukos, πολεμικές βιομηχανίες… τα οποία μάλιστα αγοράστηκαν με κρατικά χρήματα, που οι υπουργοί κατέθεταν στις ιδιωτικές τράπεζες των Ρώσων ολιγαρχών. Οι πολιτικοί εκποιούσαν δημόσιο πλούτο και οι φίλοι τους επιχειρηματίες τα αγόραζαν! Αποτέλεσμα: μέσα σε οκτώ χρόνια οι άνθρωποι που ζούσαν κάτω από το όριο της φτώχειας αυξήθηκαν από 2.000.000 σε 74.000.000, ο αριθμός των άστεγων παιδιών έφτασε στο 715.000 ή κατά τη Unicef στα 3,5.000.000(σ.322) ενώ «οι ολιγάρχες μετακινούνται με κομβόϊ μαύρων Μερσεντές προστατευμένοι από επίλεκτους μισθοφόρους» αναφέρει η συγγραφέας.
Δυο χρόνια αργότερα το 2000 αρκετοί ολιγάρχες μεθοδεύουν την παράδοση της εξουσίας από το Γιέλτσιν στον Πούτιν χωρίς να διεξαχθούν εκλογές.
Μετά το πέρασμα του καπιταλισμού στη Ρωσία νέοι κανόνες του παιχνιδιού ορίζονται από τα τρομερά παιδιά της Σχολής του Σικάγου, ώστε η συγγραφέας να τα χαρακτηρίζει ως «μακιαβελικά οικονομικά». Η ιδεολογία της ελεύθερης αγοράς έχει αποκτήσει πια το παγκόσμιο μονοπώλιο και δεν υπάρχει πλέον η ανάγκη συμβιβασμών και υποχωρήσεων του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού (σ.343-5). Ο Γουίλιαμσον, όπως έχει αναφερθεί και προηγουμένως προχώρησε πέρα από τον Σακς βλέποντας την κρίση όχι ως πρόβλημα προς λύση αλλά ως ευκαιρία να επέμβουν οι αγορές για πλουτισμό. Και προχώρησε κι άλλο κι είπε, ότι δεν είναι ανάγκη να περιμένουμε πότε μια χώρα θα βρεθεί σε πραγματική κρίση αλλά να δημιουργούμε εμείς τεχνητές κρίσεις, ψευδοκρίσεις μέσω των μέσων ενημέρωσης π.χ με τη διάδοση μιας φήμης για επικείμενη οικονομική καταστροφή, κι επίσης να μπορούμε να ανατροφοδοτούμε τις κρίσεις. Ο δε Μάϊκ Μπρούνο, επικεφαλής της Παγκόσμιας Τράπεζας, «υποστήριξε ότι τα κράτη έπρεπε να χρεοκοπούν χάριν των ευκαιριών»! (σ.351). Τριάντα χρόνια εφαρμογής των θεωριών της σχολής του Σικάγου κι από την κρίση υπερπληθωρισμού φτάσαμε στην κρίση χρεοκοπίας του κράτους χάριν των χρυσών ευκαιριών, που αναζητούν οι αγορές για να κερδοσκοπήσουν. Το βιβλίο «Το δόγμα του σοκ» εκδόθηκε το 2007 και η συγγραφέας εύλογα δεν αναφέρεται στη οικονομική κρίση του 2008, που κτύπησε την καρδιά του καπιταλιστικού συστήματος, το πιστωτικό του σύστημα. Ύβρις, Νέμεση; κάποιος μπορεί να ισχυριστεί, αλλά τι φταίνε οι αναίτιοι, εάν το καράβι βουλιάξει;
Συγκινητική είναι η επιστολή παραίτησης από το ΔΝΤ ενός μετανοούντος οικονομολόγου, ονόματι Μπαντού, ο οποίος αποκαλύπτει τις αμαρτίες του ΔΝΤ και συγχρόνως οικτίρει τον εαυτό του για όσα διέπραξε ως υπάλληλος του. «…αισθάνομαι ότι δεν υπάρχει αρκετό σαπούνι σε ολόκληρο τον κόσμο για να καθαριστώ από όλα όσα έκανα εν ονόματι σας». Μεταξύ των άλλων ο Μπαντού κατηγορεί το ΔΝΤ ότι επινόησε, κυριολεκτικά από το πουθενά, ένα τεράστιο απλήρωτο κρατικό χρέος για κάποιο συγκεκριμένο κράτος, αλλοιώνοντας συχνά τις στατιστικές, τις οποίες χρησιμοποιούσε ως φονικά όπλα και φέρνει το παράδειγμα ενός συμπλέγματος μικρών νησιών στα ανοιχτά της Βενεζουέλας, του Τρινιντάντ και το Τομπάγκο, που εξ αιτίας της εκμετάλλευσης των πετρελαίων του δεινοπάθησε από το ΔΝΤ. Παρά την προσεκτική τεκμηρίωση τους οι κατηγορίες του Μπαντού έπεσαν στο κενό. Μόνο μια ομάδα ηθοποιών συγκινήθηκε κι ανέβασε μια θεατρική παράσταση στο Ιστ Βίλατζ της Νέας Υόρκης με τίτλο «Η επιστολή παραίτησης του κ. Μπαντού. Την άλλη μέρα η κριτική που δημοσιεύτηκε στους New York Times ήταν θετική και …εκθείαζε τα πρωτότυπα σκηνικά και κοστούμια!

ΝΟΤΙΟ-ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΑΣΙΑ: Ν. Κορέα, Ταϊλάνδη, Φιλιππίνες, Ινδονησία, Μαλαισία: η θεραπεία-σοκ καταργεί τη μικτή οικονομία κεϊνσιακού τύπου και λεηλατεί τις λεγόμενες «ασιατικές τίγρεις».
Το 1997 ξεσπάει ξαφνικά η χρηματοοικονομική κρίση στις λεγόμενες «αναδυόμενες αγορές» ή «ασιατικές τίγρεις» της Ν.Ανατολικής, οι οποίες βρίσκονταν σε μεγάλη ανοδική πορεία της οικονομίας τους. Οι χώρες αυτές ακολουθούσαν ένα είδος μικτής οικονομίας με ελεύθερη αγορά συνδυαζόμενη με κρατικά ελεγχόμενες εταιρείες και νόμους που προστάτευαν το συνδικαλισμό και είχαν χαρακτηριστεί ως το «οικονομικό θαύμα» της Ν.Α.Ασίας. Οι νοτιοκορεάτικοι κολοσσοί, όπως η Daewoo, LG, Kim Motors, η Samsung, η Hyndai και άλλοι μπήκαν στο στόχαστρο των πολυεθνικών κι επενδυτικών εταιρειών της Δύσης και της Ιαπωνίας, οι οποίες βλέποντας να αναπτύσσονται στις χώρες αυτές μεγάλες καταναλωτικές αγορές, ήθελαν αυτές να διαθέτουν εκεί τα προϊόντα τους, γι αυτό πίεζαν τους Ασιάτες να τους πουλήσουν τις εταιρείες τους. Οι Ασιάτες αρνούνταν, κάτω όμως από την πίεση του νεοϊδρυθέντος Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου και του ΔΝΤ έφτασαν σ’ ένα συμβιβασμό με αυτούς τους ισχυρούς κύκλους. Θα άνοιγαν στην ελεύθερη αγορά μόνο τα χρηματιστήρια τους, επιτρέποντας την αγοροπωλησία χρεογράφων και συναλλάγματος.
Έτσι καταργώντας τους φραγμούς που προστάτευαν κι έλεγχαν τα διεθνή κεφάλαια που διακινούνταν, στην αρχή εισέρευσαν εύκολα και γρήγορα κεφάλαια αποκομίζοντας τεράστια κέρδη, όποιοι επένδυαν στις μετοχές των ασιατικών χρηματιστηρίων. Με την ίδια όμως ευκολία οι κύκλοι αυτοί απέσυραν ξαφνικά τα κεφάλαια τους, εξ αιτίας μιας κακής φήμης που διαδόθηκε ότι η Ταϊλάνδη δεν είχε επαρκή αποθέματα σε δολάρια για να στηρίξει το νόμισμα της. Δημιουργήθηκε πανικός, η αγορά ακινήτων που μεγεθυνόταν σε «φούσκα» κατέρρευσε, τα εργοτάξια σταμάτησαν να δουλεύουν αφήνοντας μισοτελειωμένες τις οικοδομές, και η φυγή κεφαλαίων εξαπλώθηκε από την Ταϊλάνδη στην Ινδονησία, στη Μαλαισία, στις Φιλιππίνες «ακόμα και στη Νότια Κορέα που διέθετε την ενδέκατη πιο ισχυρή οικονομία στον κόσμο κι ήταν ένα από τα πιο λαμπρά αστέρια στο στερέωμα της παγκοσμιοποίησης […] Μέσα σ’ ένα έτος 600δις δολάρια χάθηκαν από τις χρηματιστηριακές αγορές της Ασίας, ένας πλούτος που για τη συσσώρευση του είχαν απαιτηθεί δεκαετίες» τονίζει η συγγραφέας.(σ.356)
Η χρηματιστηριακή κρίση στην Ν.Α.Ασία ήταν ένα ισχυρότατο οικονομικό σοκ για τις χώρες αυτές. Αυτό που εντυπωσιάζει επιπλέον είναι ότι το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό κατεστημένο δεν βοήθησε τις χώρες αυτές χορηγώντας τους δάνεια για να αποτρέψουν το μέγεθος της κρίσης αλλά αντίθετα τις άφησαν αβοήθητες για να καταστραφούν πλήρως. Μόνο κάτω από την αδήρητη ανάγκη της χρεοκοπίας οι Ασιάτες θα πουλούσαν φτηνά τις εταιρείες τους και θα προέβαιναν και σε διαρθρωτικές αλλαγές, όπως να άρουν τους νόμους που προστάτευαν τις μαζικές απολύσεις των εργαζομένων, το ύψος των μισθών τους, την ιατροφαρμακευτική τους περίθαλψη. Με άλλα λόγια οι κύκλοι αυτοί δεν ήθελαν μόνο να αγοράσουν φτηνά τις ασιατικές εταιρείες αλλά ήθελαν αυτές να είναι και απαλλαγμένες από το βάρος των ισχυρών συνδικάτων των εργαζομένων τους. «Στάχτη να γίνουν», «χρειαζόμαστε περισσότερες κακές ειδήσεις από την Ασία για να υπάρξουν κίνητρα για τις διαρθρωτικές προσαρμογές» φώναζαν οι επικεφαλής των επενδυτικών εταιρειών της Γουόλ Στριτ. Συγχρόνως έστελναν ένα ισχυρό μήνυμα ανά την υφήλιο: Η πτώση των «ασιατικών τίγρεων» αντιπροσώπευε «την πτώση ενός δεύτερου Τείχους του Βερολίνου» δηλαδή την κατάρρευση της ιδέας ότι μπορεί να υπάρξει ένας τρίτος δρόμος (μικτή οικονομία) ανάμεσα στο οικονομικό μοντέλο της ελεύθερης αγοράς και της κομμουνιστικής κρατικής οικονομίας (σ.358-360).
Οι συνέπειες της κρίσης ήταν οδυνηρές: Στην Κορέα το 30% των τραπεζοϋπαλλήλων απολύθηκε, η μεσαία τάξη συρρικνώθηκε στο 33% το 1999 από 67% που ήταν πριν την χρηματιστηριακή κρίση. Οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν κατά 50% και πολλοί ηλικιωμένοι γονείς προτιμούσαν να αυτοκτονήσουν για να μη γίνονται βάρος στα παιδιά τους! Είναι συγκινητικό επίσης, ότι οι Κορεάτες για να ξεπληρωθεί το χρέος τους έδιναν τα χρυσά τους κοσμήματα κι αφού λιώθηκαν, συγκέντρωσαν 200 τόνους χρυσού χωρίς πάλι να κατορθώσουν να ξεπληρώσουν το χρέος, αφού η τιμή του χρυσού εξακολούθησε τεχνητά να είναι υψηλή. Στις Φιλιππίνες πουλούσαν τις κόρες τους σε δουλεμπόρους που τις διοχέτευαν σε κυκλώματα πορνείας κι αυξήθηκε η παιδική πορνεία! Οι συνέπειες της θεραπείας-σοκ δεν έφεραν μόνο αβάσταχτο πόνο στους ανθρώπους αλλά και μια οικονομική εκμετάλλευση άνευ προηγουμένου σε χώρες που αναπτύσσονταν ραγδαία.
Οι ξένες πολυεθνικές εταιρείες δεν πήγαν στην Νοτιοανατολική Ασία με τις εταιρείες τους για να ανταγωνιστούν εκεί τις εγχώριες αγορές, αλλά υφάρπαξαν τις εγκαταστάσεις τους, το εργατικό δυναμικό, που το είχαν αποδυναμώσει, την πελατειακή βάση και το κυριότερο με τη φίρμα τους, που για δεκαετίες οι χώρες αυτές την έκτιζαν. Η Samsung διασπάστηκε και η Volvo απέκτησε τον κλάδο βαριάς βιομηχανίας, η Jonson Son το φαρμακευτικό τμήμα της, η General Electric τον κλάδο του φωτισμού. Η αυτοκινητοβιομηχανία Daewoo αξίας 6δις δολάρια πουλήθηκε στην GM για 400 εκατομμύρια, η Nissan εξαγόρασε τη μεγαλύτερη αυτοκινητοβιομηχανία της Ινδονησίας και η General Electric ελέγχει δια μέσου του πακέτου μετοχών της τον κλάδο κατασκευής ψυγείων της LG (σ370-1). «Η μεγαλύτερη εν καιρώ ειρήνης μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων από γηγενείς σε αλλοδαπούς ιδιοκτήτες που έχει συμβεί τα τελευταία 50 χρόνια σε οποιοδήποτε μέρος του πλανήτη» συνέβη στις «ασιατικές τίγρεις» καταλήγει η συγγραφέας.

Η ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ-ΣΟΚ ΜΕ ΤΟ ΥΠΕΡΣΟΚ

Η περίοδος που ο καπιταλισμός είχε το μονοπώλιο της παγκόσμιας ισχύος διήρκεσε μόνο 8 χρόνια, από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991 μέχρι την εμφάνιση του κινήματος κατά της παγκοσμιοποίησης στο Σιάτλ των ΗΠΑ το 1999. Στο Σιάτλ είχαν συγκεντρωθεί οι ηγέτες του κόσμου για να εγκρίνουν τον τρόπο λειτουργίας του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου κι εκεί για πρώτη φορά αμφισβητήθηκε η παγκοσμιοποίηση από νεαρούς διαδηλωτές και οι αναπτυσσόμενες χώρες συνασπίστηκαν αρνούμενες να δεχτούν περισσότερη απελευθέρωση των αγορών τους τη στιγμή που οι ΗΠΑ και η ΕΕ προστάτευαν με νόμους και επιδοτήσεις τις δικές τους εγχώριες βιομηχανίες. Η θεραπεία-σοκ δυσκολευόταν πια να επιβληθεί με ειρηνικά μέσα, με τους συνήθεις εκβιασμούς. Παρόλα αυτά όμως βρήκε νέο τρόπο να επιβληθεί και πολύ πιο βίαιο. Ανακάλυψε τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας!
ΗΠΑ: Η θεραπεία-σοκ επιστρέφει στη γενέτειρα της για να γεννηθεί η «φούσκα» της ασφάλειας.
Έχουμε μπει στη νέα χιλιετία και στην πολιτική εξουσία των ΗΠΑ κυριαρχούν ο Μπους ο νεότερος, κι η παρέα του ο Ράμσφελντ κι ο Τσέϊνι. Η θεραπεία-σοκ εφαρμόζεται τώρα στις ΗΠΑ! Οι Δίδυμοι Πύργοι, που έδρευε το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου δέχονται επίθεση από τρομοκράτες. Ήταν 11 Σεπτεμβρίου 2001. Ήταν ένα σοκ για την Αμερικανούς και για την παγκόσμια κοινή γνώμη! Η μοναδική, η πανίσχυρη υπερδύναμη του πλανήτη να δέχεται επίθεση μέσα στο ίδιο το έδαφος της! Έχουν περάσει τριάντα χρόνια, αφότου ο Αμερικανός πρόεδρος Νίξον αρνήθηκε στον Φρίντμαν να εφαρμόσει τη θεωρία του μέσα στις ΗΠΑ, με αποτέλεσμα ο ρεπουμπλικανός Νίξον να χαρακτηριστεί ως προδότης και σοσιαλιστής από τον γκουρού του νεοφιλελευθερισμού. Τώρα τα πράγματα όμως πιέζουν. Η αμερικάνικη οικονομία βρίσκεται σε ύφεση κι ανακαλύπτεται μια καινούργια κερδοφόρος αγορά, αυτή της βιομηχανίας των προϊόντων ασφάλειας, των προηγμένων τεχνολογικών συστημάτων (κάμερες, βιομετρικές ταυτότητες εικονικά τείχη…) που θα προστατεύουν από τον εχθρό. Ποιον εχθρό; Κι ο εχθρός «κατασκευάζεται» είναι ο τρομοκράτης.
Ο τρομοκράτης δεν είναι ο τύπος του εχθρού, όπου τον ξέρουμε, κι από τον οποίο προσπαθούμε να προφυλαχτούμε. Ο τρομοκράτης είναι ο άγνωστος εχθρός «που μπορεί να χτυπήσει οπουδήποτε, οποτεδήποτε και με οποιονδήποτε όπλο, που σημαίνει ότι οι υπηρεσίες ασφάλειας οφείλουν να παρέχουν προστασία από κάθε δυνητικό κίνδυνο σε κάθε πιθανή τοποθεσία κι ανά πάσα στιγμή»(σ.403) μας πληροφορεί η συγγραφέας. Κι ακόμα ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας είναι ένας διαρκής πόλεμος, που καθιστά αδύνατη την προοπτική της νίκης και που απαιτεί έναν πακτωλό χρημάτων που το κράτος παίρνει από τους φορολογούμενους και τα διοχετεύει στις ιδιωτικές εταιρείες που ασχολούνται με την ασφάλεια. Η διαιώνιση του φόβου μέσα στην κοινωνία είναι απαραίτητη για να μπορεί να δουλεύει η βιομηχανία της ασφάλειας, και τα άτομα συχνά προκαλούνται να καταδίδουν συμπολίτες τους ως τρομοκράτες, όταν μάλιστα αμείβονται γι αυτό! Αποτέλεσμα για την κοινωνία: αλλάζουν κι οι αξίες του πολιτισμού της!
Καταλυτικό ρόλο σ’ αυτή τη Νέα Οικονομία της καταστροφής έπαιξαν ο Υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ Ράμσφελντ κι ο αντιπρόεδρος Τσέϊνι, οι «αρχικαπιταλιστές της καταστροφής» όπως τους αποκαλεί η συγγραφέας. Ο Ράμσφελντ θαυμαστής του Φρίντμαν από τον καιρό που φοιτούσε στη Σχολή του Σικάγου, είχε διατελέσει αξιωματούχος επί κυβερνήσεων Νίξον και Φορντ και τα τελευταία 20 χρόνια ήταν μέλος ή επικεφαλής των διοικητικών συμβουλίων πολυεθνικών εταιρειών, όπως αυτών που παρασκεύαζαν την ασπαρτάμη ή το φάρμακο Tamiflu για τη γρίπη των πτηνών, ασθένεια που είχε τρομοκρατήσει τον πλανήτη ή φάρμακα για το AIDS. Ο Ράμσφελντ έβλεπε μια τεράστια αγορά να αναπτύσσεται στην προοπτική ενός δυσοίωνος μέλλοντος γύρω από τις επιδημίες, ενώ ο Τσέϊνι στην προοπτική ενός δυσοίωνου μέλλοντος με πολέμους. Ο Τσέϊνι και η σύζυγος του Λιν ήταν ένα πανίσχυρο ζευγάρι που οικοδόμησαν την τεράστια περιουσία τους ποντάροντας ο ένας στους πολέμους που διεξήγαγαν οι ΗΠΑ στο εξωτερικό μέσα από τις δραστηριότητες της εταιρείας του Halliburton, ενώ η σύζυγος βοηθώντας την Lockheed στην ηλεκτρονική συλλογή δεδομένων για να αναλάβει τη διεύθυνση των κρατικών υπηρεσιών των ΗΠΑ.
Όταν λοιπόν ο Ράμσφελντ ανάλαβε το Υπουργείο Άμυνας στην κυβέρνηση Μπους του νεότερου έβαλε σε εφαρμογή ένα σχέδιο: να μεταμορφώσει τις ένοπλες δυνάμεις των ΗΠΑ. Ήθελε να εφαρμόσει «τη λογική της αγοράς» στις ένοπλες δυνάμεις δηλαδή στον πυρήνα του κράτους, αναθέτοντας τις δραστηριότητες του στρατού σε ιδιωτικές εταιρείες, σε εξωτερικούς προμηθευτές, όπως λεγόντουσαν. Ιδιωτικές εταιρείες θα αναλάμβαναν την καθαριότητα, την επισκευή και συντήρηση των στρατιωτικών οχημάτων, την υποστήριξη των υπολογιστικών συστημάτων του στρατού, την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των στρατιωτών, το κτίσιμο των αμερικάνικων βάσεων στο εξωτερικό…ενώ έργο των ενόπλων δυνάμεων θα ήταν μόνο να παρέχουν μάχιμους άντρες και όπλα! Το όραμα ενός «κενού στρατού» το χαρακτηρίζει η συγγραφέας, όπου κρατιέται μόνο το εξωτερικό κέλυφος του στρατού ενώ το εσωτερικό του είναι κούφιο, άνευ περιεχομένου. Ένα μοντέλο στρατού, το οποίο εμπνεύστηκε απ’ τα μοντέλα των εμπορικών εταιρειών, τύπου Νike, όπου η εταιρεία έχει καταργήσει τα εργοστάσια της κι έχει αναθέσει την παραγωγή των προϊόντων της σ’ ένα πολύπλοκο δίκτυο υπερεργολαβικών ιδιωτικών εταιρειών, προτιμώντας να διοχετεύει χρήματα της στο μάρκετινγκ και στο σχεδιασμό των προϊόντων της. Την παραμονή της επίθεσης στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη –οποία σύμπτωση- ο Ράμσφελντ ανακοινώνει το σχέδιο του στους αξιωματούχους του Πενταγώνου, οι οποίοι μένουν εμβρόντητοι! Την άλλη μέρα ήταν δύσκολο να ασχοληθούν αυτοί και η κοινή γνώμη με το σχέδιο Ράμσφελντ, διότι είχαν με περισσότερα επείγοντα ζητήματα να ασχοληθούν.
Μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001 μια νέου τύπου οικονομία αναδύεται στις ΗΠΑ και το κράτος μετασχηματίζεται σε «κορπορατικό», όπως το χαρακτηρίζει η συγγραφέας. Μια συμμαχία ανάμεσα στις μείζονες πηγές εξουσίας, την πολιτική και την οικονομική, την κυβέρνηση και τις επιχειρήσεις με σκοπό τα συντεχνιακά τους συμφέροντα αδιαφορώντας πλήρως για το επίπεδο διαβίωσης του λαού. Η λύση που έδωσε ο Μπους ο νεότερος στην ύφεση της αμερικάνικης οικονομίας, ήταν η παρέμβαση του κράτους στην οικονομία, όχι όμως για να ρυθμίσει το σύνολο της οικονομικής ζωής παίζοντας εξισορροπητικό ρόλο μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων (όπως έκανε ο Κέϊνς), αλλά παρεμβαίνει για να σώσει μόνο τις μεγάλες αμερικάνικες εταιρείες. Το κράτος υπογράφει κερδοφόρες συμβάσεις μαζί τους, χωρίς να έχουν προηγηθεί μειοδοτικοί διαγωνισμοί συχνά, και μειώνει επιπλέον και τη φορολογία τους.
Το κορπορατικό κράτος οργανώνει τη Νέα Οικονομία της καταστροφής. Για δεκαετίες ολόκληρες η αγορά τρεφόταν με τις περιφερειακές αρμοδιότητες του κράτους. Τώρα θα καταβρόχθιζε τον πυρήνα του, τις ένοπλες δυνάμεις, την αστυνομία, τις φυλακές, τις μυστικές υπηρεσίες πληροφοριών, τη δημόσια διοίκηση, την παιδεία, την υγεία!(σ.401) Αντί το κράτος να παρέχει ασφάλεια στους πολίτες του με τις δικές του κρατικές υπηρεσίες, τώρα θα αγόραζε την ασφάλεια από τον ιδιωτικό τομέα (σ.402). Αναπτύσσεται λοιπόν μια ανθηρή οικονομία με επίκεντρο την εθνική ασφάλεια και τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας με εγγυημένη χρηματοδότηση από το κράτος, που παίρνει τα χρήματα από τους φορολογούμενους και τα δίνει στις ιδιωτικές εταιρείες!
Το σύστημα οργανώνεται: Συγκροτούνται ειδικές κρατικές επιτροπές που παρέχουν πληροφορίες σχετικά με την ασφάλεια σε ιδιώτες-επενδυτές με τους οποίους έχουν πολιτικές διασυνδέσεις. Στη συνέχεια αυτοί αναζητούσαν νέες ιδιωτικές εταιρείες που θα μπορούσαν να κατασκευάσουν συναφή προϊόντα με την ασφάλεια. Εδώ μεγάλο ρόλο παίζουν οι πρώην υπουργοί και αξιωματούχοι, οι οποίοι προτιμούσαν να παραιτηθούν από τα κυβερνητικά τους πόστα, ακόμα και πριν λήξει η θητεία τους, για να ασχοληθούν με τις εταιρείες ασφάλειας, πουλώντας τις διασυνδέσεις τους και την πληροφόρηση που είχαν εκ των έσω για θέματα ασφάλειας. Βέβαια υπήρχαν και πρόσωπα (Ράμσφελντ, Τσέϊνι…) που δεν ήταν και τόσο ευαίσθητα στο να κατέχουν συγχρόνως πολιτικές και οικονομικές θέσεις σε εταιρείες με κίνδυνο να κατηγορηθούν για διαπλοκή. Άλλοι όπως ο Κίσσινγκερ και ο Ρ. Περλ κινούνταν σε μια γκρίζα περιοχή, όντας ταυτόχρονα επιχειρηματίες, διανοούμενοι και διαμορφωτές της πολιτικής ως σύμβουλοι υπουργών. Πάντοτε υπήρχε μια περιστρεφόμενη πόρτα ανάμεσα στην κυβέρνηση και στον ιδιωτικό τομέα, τώρα όμως αυτή αντικαταστάθηκε πλήρως από μια ορθάνοιχτη αψίδα θριάμβου, χαρακτηριστικά αναφέρει η συγγραφέας.
Μία από τις πρώτες εκρήξεις της βιομηχανίας εθνικής ασφάλειας ήταν οι κάμερες παρακολούθησης. Για παράδειγμα μόνο στη Βρετανία τοποθετήθηκαν 4,2 εκατομμύρια κάμαρες, που αντιστοιχούν 1 κάμερα για κάθε 14 πολίτες. Η συνεχής όμως βιντεοσκόπηση εικόνων δημιουργεί νέο πρόβλημα, ποιος θα παρακολουθήσει και θα αναλύσει τόσες ώρες βιντεοσκόπησης (π.χ 4 δις ώρες), οπότε αναπτύσσεται μια νέα αγορά «αναλυτικού λογισμικού» που θα ταυτίζει τις βιντεοσκοπημένες εικόνες με άλλες εικόνες αρχείων για να γίνει η ταυτοποίηση των υπόπτων για τρομοκρατία. Επειδή όμως το πρόβλημα ταυτοποίησης συνεχίζεται δημιουργείται μια νέα αγορά «ψηφιακής βελτίωσης των εικόνων» και μετά μια νέα αγορά που αφορά τη «διαχείριση των πληροφοριών». Είναι φοβερό, τον 21ο αιώνα ένας πολιτισμός να αναλίσκεται παράγοντας προϊόντα που δεν τα έχουν ανάγκη κατά βάθος οι κοινωνίες. Πάνω σε «κατασκευασμένες» ανάγκες δημιουργείται μια αγορά «φούσκα» για την ασφάλεια!

ΙΡΑΚ: τριάντα χρόνια πειράματα, έφτασε η ώρα του υπερσόκ και το κλείσιμο του κύκλου με τη δημιουργία του «κενού κράτους»
Από τη Χιλή (1973) στο Ιράκ (2003) πέρασαν τριάντα χρόνια θεραπείας-σοκ σε διάφορες παραλλαγές της αλλά στο Ιράκ δοκιμάστηκε η θεωρία του Φρίντμαν για την πλήρη απορύθμιση του κράτους, ώστε να φαντάζει το Ιράκ ένα «κενό κράτος», όπου όλα είναι ιδιωτικοποιημένα και φυσικά χωρίς την παρουσία του κοινωνικού κράτους.

Όλα άρχισαν με την απόφαση της κυβέρνησης Μπους του νεότερου να επεκταθούν οι ελεύθερες αγορές στον αραβικό κόσμο, που ήταν απ’ τα τελευταία προπύργια αντίστασης στην αμερικάνικη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία και οικονομία. Επιλέχτηκε στο Ιράκ να εφαρμοστεί η θεραπεία-σοκ, διότι ήταν η τρίτη χώρα στον κόσμο με τα μεγαλύτερα πετρελαϊκά αποθέματα, τα οποία τώρα τελευταία γλιστρούσαν από τον αγγλοαμερικάνικο έλεγχο με τις συμφωνίες που έκλεινε ο Σαντάμ Χουσεϊν με ρωσικές και γαλλικές εταιρείες. Εξάλλου η γεωπολιτική θέση του Ιράκ ήταν κομβικής σημασίας για την εγκατάσταση αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων.
Το Ιράκ υπέστη τρία ισχυρότατα σοκ στη σειρά, τα εξής:
Πρώτο σοκ, πολεμικό: Από το Μάρτη ως το Μάϊο του 2003 το Ιράκ βομβαρδίζεται καθημερινά από τα αγγλοαμερικάνικα στρατεύματα Η επίθεση αυτή είχε την κωδική ονομασία «Σοκ και Δέος», της οποίας η ονομασία και μόνο αποτελούσε ένα ισχυρότατο ψυχολογικό όπλο των εισβολέων κατά των Ιρακινών. Ο ψυχολογικός πόλεμος -που προηγήθηκε της εισβολής- περιελάμβανε επίσης την επίδειξη των τρομερών όπλων της πολεμικής αμερικάνικης τεχνολογίας, όπως της επονομαζόμενης «Μητέρας όλων των βομβών», της μεγαλύτερης βόμβας, που είχε κατασκευαστεί ποτέ, η οποία όταν έπεφτε άνοιγε σαν μανιτάρι ύψους 7 χιλιομέτρων δίνοντας την ψευδαίσθηση πυρηνικής βόμβας κι απλώνοντας το θάνατο σε ακτίνα πολλών χιλιομέτρων. Ακολουθούσαν οι τηλεκατευθυνόμενοι πύραυλοι ακριβείας που έπλητταν με χειρουργική ακρίβεια το στόχο τους.
Όταν άρχισε η επίθεση, η Βαγδάτη βομβαρδιζόταν νυχθημερόν. Πλήττονταν όχι μόνο στρατηγικοί στόχοι αλλά κι άμαχος πληθυσμός αψηφώντας οι επιτιθέμενοι το Δίκαιο του Πολέμου και δικαιολογώντας τους νεκρούς ως παράπλευρες απώλειες του πολέμου. Εκτοξεύθηκαν περισσότεροι από 20.000 τηλεκατευθυνόμενοι πύραυλοι ακριβείας, πάνω από 30.000 βόμβες, 380 πύραυλοι Τομαχόκ μέσα σε μια μέρα, όταν στον πόλεμο του Κόλπου το 1991 ριχνόντουσαν 300 τη βδομάδα. Έπρεπε να υποστούν ισχυρότατο σοκ για να αισθανθούν δέος μπροστά στην «ανωτερότητα» του εισβολέα και να του παραδοθούν. Αυτή η σαρωτική επίθεση λειτουργούσε κι ως ένα ψυχολογικό μέσον για να καμφθεί το ηθικό του αντιπάλου, βομβαρδίζοντας τις αισθήσεις του, ώστε να καταστούν ανίκανοι να σκέπτονται.
Η συγγραφέας γράφει «το ένα μετά το άλλο τα αισθητήρια όργανα της πόλης σταμάτησαν να λειτουργούν, με πρώτο απ’ όλα τα αφτιά [..] κι ακολούθησαν τα μάτια.». Η διάλυση του τηλεφωνικού δικτύου και των τηλεοπτικών αναμεταδοτών είχε μεγαλύτερο αντίκτυπο στους κατοίκους απ’ ότι οι αεροπορικές επιθέσεις. «Μια ολόκληρη πόλη 5.000.000 κατοίκων βυθίστηκε σε μια τρομαχτική, ατέλειωτη νύχτα. Παγιδευμένοι μέσα στα σπίτια τους δεν μπορούσαν να επικοινωνήσουν μεταξύ τους και να μάθουν τι συνέβαινε έξω. Ολόκληρη η πόλη ήταν αλυσοδεμένη και με μια κουκούλα στο κεφάλι. Και στη συνέχεια την έγδυσαν […] βλέποντας τους πιο σημαντικούς θεσμούς τους να ευτελίζονται, την ιστορία τους να φορτώνεται σε καμιόνια και να εξαφανίζεται»(σ.451). Οι λεηλασίες του Εθνικού Μουσείου του Ιράκ, που φυλάσσονταν αντικείμενα από την πρώτη ανθρώπινη κοινωνία που δημιουργήθηκε επί γης και οι λεηλασίες της Εθνικής Βιβλιοθήκης λύγισαν την ψυχή της χώρας. Οι απτές αποδείξεις της εθνικής τους κληρονομιάς χάθηκαν. Κι ενώ από τη μια τα φορτηγά με τα αρχαιολογικά κλοπιμαία έφευγαν, απ’ την άλλη άρχισαν να καταφτάνουν νταλίκες με κινέζικες τηλεοράσεις, χολυγουντιανές ταινίες και DVD. «Ενώ η μια κουλτούρα παραδινόταν στις φλόγες, μια άλλη προσυσκευασμένη εισέβαλε για να την αντικαταστήσει». Στόχος των εισβολέων να δημιουργήσουν ένα νέο έθνος ξεχνώντας ότι οι Ιρακινοί είναι ένας λαός με αραβική συνείδηση, βαθιά θρησκευόμενος, που κατοικεί σ’ ένα μέρος με πανάρχαιο πολιτισμό και με τεράστιο ορυκτό πλούτο.
Το δεύτερο σοκ είναι οικονομικό: «Η ανοικοδόμηση του Ιράκ», το μεγαλεπήβολο σχέδιο της κυβέρνησης Μπους, που δυστυχώς στην πράξη αποδείχτηκε μια δεύτερη λεηλασία της χώρας μετά τον πόλεμο.
Για την ανοικοδόμηση του Ιράκ το αμερικανικό Κογκρέσο ενέκρινε 38δις δολάρια, άλλες χώρες έδωσαν 15 δις δολάρια και χρησιμοποιήθηκαν άλλα 20δις δολάρια από τα έσοδα του ιρακινού πετρελαίου. Ο ίδιος ο πρόεδρος των ΗΠΑ, ο Μπους, διακήρυττε ότι πρόκειται για ένα νέο σχέδιο Μάρσαλ αλλά στην πραγματικότητα λειτούργησε ως ένα σχέδιο αντι-Μάρσαλ. «Η τολμηρή καινοτομία του ιρακινού πειράματος συνίστατο στο ότι μετέτρεψε την εισβολή, την κατοχή, την ανοικοδόμηση σε μια ενδιαφέρουσα, πλήρως ιδιωτικοποιημένη νέα αγορά, η οποία δημιουργήθηκε με τεράστιες ποσότητες δημοσίου χρήματος» (σ.465) Κι οι αγορές είδαν την ανοικοδόμηση ως μια ευκαιρία για εύκολα και γρήγορα κέρδη.
Στην ανοικοδόμηση του Ιράκ πρωτοστάτησε ο Πολ Μπρέμερ, ο έμπιστος της κυβέρνησης Μπους, ήταν αυτός που κυβερνούσε πραγματικά το Ιράκ. Είχε εμπειρία στην αντιτρομοκρατία από την εποχή της προεδρίας Ρήγκαν, είχε δική του εταιρεία που παρείχε συμβουλές κι ασφάλεια στις πολυεθνικές και για λίγο διάστημα είχε ζήσει και στο Αφγανιστάν. Ο Μπρέμερ ονειρευόταν να δημιουργήσει μια επενδυτική φρενίτιδα, προσελκύοντας επενδυτές με τη μείωση της φορολογίας απ’ το 45% στο 15%, επιτρέποντας στις ξένες εταιρείες να κατέχουν το 100% των περιουσιακών στοιχείων μιας ιρακινής επιχείρησης και να μεταφέρουν έξω από το Ιράκ το 100% των κερδών της εταιρείας. Η Ουάσινγκτον περιόρισε το ρόλο του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, γιατί ήθελε να έρχεται η ίδια σε απευθείας συνεννόηση με τον Μπρέμερ. Του έστελνε με e-mail νόμους, τους οποίους ο Μπρέμερ εκτύπωνε, υπόγραφε κι επέβαλε με διατάγματα στους Ιρακινούς.
Πριν την εισβολή η οικονομία του Ιράκ εξαρτιόταν από την εθνική πετρελαϊκή εταιρεία κι από 200 κρατικές εταιρείες που παρήγαν τα βασικά είδη διατροφής κι επεξεργάζονταν τις πρώτες ύλες για τις βιομηχανίες τσιμέντου, χαρτιού μέχρι και λαδιού. Ο Μπρέμερ, όταν ανέλαβε την εξουσία εξέδωσε καινούργιο νόμισμα προβαίνοντας σε μια τεράστια λογιστική αλχημεία. Απολύει 500.000 δημοσίους υπαλλήλους επιστήμονες για να εκκαθαρίσει το κράτος από τους πιστούς του Σαντάμ. Μετά άρχισε να ιδιωτικοποιεί τις 200 κρατικές εταιρείες, να προβαίνει σε μαζικές απολύσεις, να προσλαμβάνει ξένους εργάτες στις κατασκευαστικές εταιρείες για να τους ελέγχουν καλύτερα από τους ντόπιους. Συγχρόνως οι μεγάλες αμερικάνικες εταιρείες ιδρύουν γραφεία μέσα στην Πράσινη Ζώνη της Βαγδάτης ή στο Κουβέϊτ ή στο Αμμάν κι υπογράφουν συμβάσεις με την Προσωρινή Συμμαχική Αρχή, που τυπικά κυβερνούσε το Ιράκ. Στη συνέχεια αναθέτουν σε εξωτερικούς προμηθευτές την εκτέλεση των εργασιών δηλαδή σε υπερεργολάβους από το Κουβέϊτ ή το Αμμάν, οι οποίοι με τη σειρά τους τις αναθέτουν σε άλλες μικρότερες εταιρείες, κι αυτές σε άλλους. Όταν η βία επιδεινώθηκε ανέθεσαν τις εργασίες και σε ιρακινές εταιρείες με έδρα το Κουρδιστάν! Κι έτσι κατέληγαν μέσα από αυτό το σύστημα των υπο-υπο-υπο-υποεργολάβων να τοποθετούνται ανεμιστήρες αντί κλιματιστικά –για τα οποία πληρώθηκαν οι μεγάλες εργοληπτικές εταιρείες- ή ένας ξυπόλητος Ιρακινός υδραυλικός να προσπαθεί να διορθώσει τα υδραυλικά του Κεντρικού Νοσοκομείου Παίδων της Βαγδάτης, που υποτίθεται ότι το είχε ανοικοδομήσει μία αμερικάνικη εταιρεία. (σ.479-480)
Οι Ιρακινοί δεν είχαν καμία συμμετοχή στη υλοποίηση του σχεδίου ανοικοδόμησης του Ιράκ. Τους περιόρισαν στο ρόλο του θεατή. Δεν ήθελαν να επαναληφθεί το φιάσκο που έπαθαν στη Ρωσία, γι αυτό απέκλεισαν την τοπική ελίτ από τις εταιρείες. Οι Ιρακινοί (ελίτ, απολυμένοι υπάλληλοι κι εργάτες) βλέποντας τους ξένους να τους παίρνουν τις δουλειές φυσικό ήταν να αντιδράσουν βίαια, όχι μόνο για να τους εκδικηθούν αλλά και για να εμποδίσουν τους ξένους να έρχονται στη χώρα τους. Η βία ήταν το μόνο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, που τους έμεινε για να μην έρχονται οι ξένοι επενδυτές και οι εργάτες στη χώρα τους, φοβούμενοι το κλίμα βίας που επικρατούσε. Έτσι οι επενδύσεις που ονειρεύτηκε ο Μπρέμερ δεν έγιναν και η καθαρόαιμη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, που οραματίστηκε ο Φρίντμαν στην οικονομία γύρισε μπούμερανγκ στους ανθρώπους που θέλησαν να την εφαρμόσουν στο Ιράκ. «Μια περίπτωση ιδεολογικής ανάκρουσης» κατέληξε το Ιράκ για τους εμπνευστές της ανοικοδόμησης του, όπου μια νέα γενιά εργοληπτικών εταιρειών πίστεψε ότι μπορεί να αντικαταστήσει τις αρμοδιότητες του κράτους! Μετά το σχέδιο του Ράμσφελντ για τον «κενό στρατό» έρχεται η εφαρμογή του «κενού κράτους». Αποτυχία πλήρη, την οποία οι Αμερικανοί αξιωματούχοι προσπάθησαν να την αποδώσουν στους Ιρακινούς και στη βία που χρησιμοποιούσαν!
Οι αμερικάνικες εταιρείες στα τέλη του 2007 απεχώρησαν από το Ιράκ, γιατί είχαν λήξει οι συμβάσεις που είχαν υπογράψει, στην πραγματικότητα διότι απέτυχαν. Εισέπραξαν βέβαια τις παχυλές αμοιβές τους απ’ το αμερικάνικο κράτος σύμφωνα με τις συμβάσεις τους αλλά δεν λογοδότησαν ποτέ για την ημιτελή ανοικοδόμηση που άφησαν πίσω τους, διότι οι εργολαβικές εταιρείες δεν υπόκειντο ούτε στη αμερικανική νομοθεσία ούτε στην ιρακινή, αφού η Προσωρινή Συμμαχική Αρχή, που κυβερνούσε το Ιράκ δεν υπαγόταν στην κυβέρνηση των ΗΠΑ (σ.481)! Το κενό στα μικροκαθημερινά προβλήματα των Ιρακινών ήρθαν να καλύψουν οι σιϊτικές οργανώσεις -χρηματοδοτούμενες από τα τεμένη και το Ιράν- που έστελναν ηλεκτρολόγους να επιδιορθώσουν το ηλεκτρικό και το τηλεφωνικό δίκτυο, που προγραμμάτιζαν την αποκομιδή των απορριμμάτων, που τοποθετούσαν γεννήτριες έκτακτης ανάγκης, που οργάνωναν εθελοντικές αιμοδοσίες… Σ’ ένα απογυμνωμένο «κενό κράτος» η μοναδική εξουσία που άρχισε να αναδύεται είναι αυτή του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, στον οποίο όλο και περισσότεροι οργισμένοι κι απελπισμένοι Ιρακινοί προστρέχουν.
Το τρίτο σοκ, πολιτικό: Οι Ιρακινοί απ’ την ψυχολογία της απελευθέρωσης απ’ τη δικτατορία του Σαντάμ Χουσεϊν κι από τα ωραία λόγια του Μπρέμερ πέρασαν στις συλλήψεις και στα βασανιστήρια, στις φυλακές Άμπου Γκράϊμπ. Από τη μια δικτατορία στην άλλη.

Το πρώτο καλοκαίρι αμέσως μετά την εισβολή του 2003, οι Ιρακινοί παρόλες τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν καθημερινά, συγχρόνως αισθανόντουσαν κι ανακούφιση γιατί είχαν απαλλαγεί απ’ το τυραννικό καθεστώς του Σαντάμ Χουσεϊν. Αισθανόντουσαν κατά κάποιο τρόπο ελεύθεροι, αφού μπορούσαν να διαδηλώνουν καθημερινά έξω από τις πύλες της Πράσινης Ζώνης της Βαγδάτης ζητώντας απ’ τον Μπρέμερ να επιστρέψουν στις δουλειές τους. Τύπωναν εφημερίδες γεμάτες επικριτικά άρθρα για το οικονομικό πρόγραμμα του Μπρέμερ και το κυριότερο διεξήγαγαν αυθόρμητα εκλογές σε πόλεις και κωμοπόλεις. Μάλιστα Αμερικανοί στρατιώτες διευκόλυναν τους Ιρακινούς στην οργάνωση των εκλογών πιστεύοντας τον Πρόεδρο τους ότι ήλθαν στο Ιράκ για να εγκαθιδρύσουν τη δημοκρατία.
Ο δημοκρατικός όμως ενθουσιασμός των Ιρακινών σε συνδυασμό με την απόρριψη του οικονομικού προγράμματος Μπρέμερ ανησύχησε πολύ την κυβέρνηση Μπους, η οποία διέταξε την ακύρωση των δημοκρατικών αλλαγών. Ο Μπρέμερ από τα ωραία λόγια και τις υποσχέσεις που έδωσε στην αρχή, άρχισε τώρα να δείχνει το αληθινό του πρόσωπο. Ματαιώνει τη σύγκληση της Συντακτικής Συνέλευσης και τη σύνταξη του προσχεδίου του Συντάγματος, ακυρώνει δεκάδες τοπικές εκλογές, διορίζει αντί να αφήσει να εκλεγούν τα μέλη του Μεταβατικού Κυβερνητικού Συμβουλίου και τους τοπικούς άρχοντες ενώ οι κατοχικές Αρχές υπαγορεύουν ένα μεταβατικό Σύνταγμα. Ο λαός αντιδρά με διαδηλώσεις έχοντας ως κεντρικό σύνθημα «ναι στις εκλογές-όχι στις επιλογές» και γεννιούνται οι πρώτες ένοπλες ιρακινές ομάδες αντίστασης, όπως του Μαχντί κι άλλων. Οι κατοχικές αρχές απαντούν με ξαφνικές εφόδους στα σπίτια με συλλήψεις ανδρών και βασανιστήρια.
Στα βασανιστήρια χρησιμοποιήθηκαν οι πιο «προηγμένες» κι εξειδικευμένες ανακριτικές μέθοδοι. Ο διοικητής της περίφημης φυλακής Γκουαντανάμο έφτασε στο Ιράκ για να δώσει τα φώτα του για να οργανωθεί η φυλακή Άμπου Γκράϊμπ, η οποία μας είναι γνωστή απ’ τις τρομερές φωτογραφίες που διέρρευσαν στον Τύπο, απεικονίζοντας διάφορους τρόπους βασανιστηρίων, που εξευτελίζουν τον άνθρωπο, κόντρα στις Διεθνείς Συμβάσεις και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Υπήρχαν όμως κι άλλες φυλακές υπό αμερικάνικο έλεγχο κι υπό ιρακινό, κατάλοιπα της εποχής Σαντάμ, τους οποίους Ιρακινούς εκπαίδευαν οι Αμερικανοί. Μεταξύ των φυλακών αυτών αναφέρονται η μυστική φυλακή της CIA κοντά στο Διεθνές Αεροδρόμιο της Βαγδάτης, η οποία περιελάμβανε το τρομακτικό μαύρο δωμάτιο και οι φυλακές με τα μικροσκοπικά κελιά 1,2Χ1,2 μέτρων, όπου έκλειναν τους κρατούμενους, ώστε να μην μπορούν να στέκονται όρθιοι, ούτε ξαπλωμένοι με σκοπό την αποστέρηση των αισθήσεων και την παλινδρόμηση των κρατουμένων, μία αναβίωση των μεθόδων του ψυχιάτρου Κάμερον!
Για την κατοχή του Ιράκ δεν επαρκούσε ο αμερικάνικος στρατός, του οποίου τον αριθμό όλο και μείωνε ο Ράμσφελντ, γι αυτό ανέθεσαν σε ιδιωτικές εταιρείες να συμβάλλουν στην ασφάλεια της χώρας. Πολλές εταιρείες ασφάλειας μεταξύ αυτών η ισχυρή Blackwater κατακλύζουν σιγά-σιγά όλο το Ιράκ, ώστε μετά τρία χρόνια κατοχής να αποτελούν τη μεγαλύτερη δύναμη μετά τις αμερικάνικες ένοπλες δυνάμεις. Ένας κακόφημος και σκοτεινός κόσμος μισθοφόρων, στρατολογημένος από διάφορα μέρη του κόσμου «ενσωματώνεται» στην πολεμική μηχανή των ΗΠΑ, αναλαμβάνοντας μάχιμη δράση υποστηρίζοντας τους αμερικανούς στρατιώτες. Επιπλέον οι εταιρείες ασφάλειας ανέλαβαν δεκάδες παραδοσιακές λειτουργίες του στρατού, μετά τη «σαρωτική μεταμόρφωση» που επέφερε ο Ράμσφελντ στον αμερικάνικο στρατό. Η στρατολόγηση γινόταν από ιδιώτες «στρατολόγους» και η στρατιωτική εκπαίδευση γινόταν στις ιδιωτικές εγκαταστάσεις τους. Η ιατρική περίθαλψη των τραυματιών στρατιωτών γινόταν σε ιδιωτικά νοσοκομεία, που κόντευαν να αντικαταστήσουν τα στρατιωτικά. Κι όταν χρειάστηκαν ανακριτές και διερμηνείς για τους φυλακισμένους Ιρακινούς οι ιδιωτικές εταιρείες προσέλαβαν πλήθος ιδιωτών-ανακριτών.
Οι εργολάβοι που ασχολούνταν με δραστηριότητες γύρω από το στρατό αυξήθηκαν δραματικά μέσα στα 4 χρόνια της ιρακινής κατοχής. Όταν ξεκίνησε ο πόλεμος αντιστοιχούσε 1 εργολάβος για κάθε 10 στρατιώτες και το 2007 αντιστοιχούσε 1 εργολάβος για 1,4 στρατιώτες. Το Ασσοσιέντ Πρες υπολόγιζε σε 120.000 τους εργολάβους το 2007, αριθμό ανάλογο σχεδόν με εκείνο των αμερικανικών στρατευμάτων. Η ιδιωτική εταιρεία που αποκόμισε τα περισσότερα κέρδη από το Ιράκ ήταν η Halliburton, συμφερόντων του αντιπροέδρου των ΗΠΑ, του Τσέϊνι. Αυτή ανέλαβε το κολοσσιαίο έργο να εφοδιάζει με πετρέλαιο όλο το Ιράκ, αυτή ανέλαβε δεκάδες παραδοσιακές λειτουργίες του στρατού, αυτή έκτισε τις στρατιωτικές βάσεις στο Ιράκ που τις έκανε να μοιάζουν με αμερικάνικα προάστια που δεν θύμιζαν καθόλου τα στρατόπεδα με την αυστηρή πειθαρχία και σκληραγωγία τους, κι αυτή έκτισε την Πράσινη Ζώνη στη Βαγδάτη.
Η Πράσινη Ζώνη είναι μια περιτειχισμένη μ’ ένα τείχος πάχους 5 μέτρων κι αυστηρά φυλασσόμενη πόλη μέσα στην πόλη της Βαγδάτης. Έχει το δικό της δίκτυο ηλεκτροδότησης και τηλεφωνικής επικοινωνίας, το δικό της σύστημα αποχέτευσης και το δικό της νοσοκομείο που είναι εξοπλισμένο με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας. Εκεί έχουν την έδρα τους η Προσωρινή Συμμαχική Αρχή, όπως ονομάζεται η κυβέρνηση του Ιράκ, η Αμερικάνικη Πρεσβεία, οι μεγάλες εργοληπτικές εταιρείες κι εκεί κατοικούν ο Μπρέμερ με τη φρουρά του, διάφοροι αξιωματούχοι και επιχειρηματίες. Η συγγραφέας την παρομοιάζει γράφοντας: «Μοιάζει με ένα γιγάντιο κρουαζερόπλοιο καταμεσής μιας θάλασσας βίας κι απόγνωσης, της διακεκαυμένης Κόκκινης Ζώνης που αποτελεί σήμερα το Ιράκ». Όλοι αυτοί, όταν βγαίνουν έξω από την Πράσινη Ζώνη κυκλοφορούν με τεθωρακισμένα αυτοκίνητα συνοδευόμενοι από τους μισθοφόρους-φύλακες τους. Η Halliburton έχει υπό την απόλυτη εποπτεία της την Πράσινη Ζώνη, από τη συντήρηση των δρόμων, την απολύμανση των κτηρίων μέχρι την προβολή κινηματογραφικών ταινιών και τη διοργάνωση χορευτικών βραδιών.
Κι άλλα πολλά θα μπορούσαν να γραφούν για τη ζωή στο σημερινό κατακερματισμένο Ιράκ, μέσα στο οποίο επικρατεί ένα χάος! Για το πλήθος των νεκρών που μετράει και που τελειωμό δεν έχουν, για τους πρόσφυγες του που αναγκάστηκαν να φύγουν μακριά από την πατρίδα τους, για τα παιδιά που σταμάτησαν να πηγαίνουν στα σχολεία, για τις απαγωγές ευκατάστατων Ιρακινών που τους αρπάζουν από τη μέση του δρόμου για να πληρώσουν οι συγγενείς τους λύτρα, κι ακόμα για την προπαγανδιστική τηλεοπτική σειρά «Ο τρομοκράτης (Ιρακινός) στην τσιμπίδα της Δικαιοσύνης» με την οποία «ψυχαγωγούν» οι Αμερικανοί τον κοσμάκη και η οποία παραδόξως έχει και θεαματικότητα! Απ’ την άλλη η ιδιωτικοποίηση του πετρελαίου είναι μια κόκκινη γραμμή για τους Ιρακινούς, αφού το 95% των κρατικών εσόδων τους προέρχονται από αυτά, που δεν τόλμησε ούτε ο Μπρέμερ να θίξει. Τελικά βρέθηκε η λύση. Με νόμο που υιοθετήθηκε από το υπουργικό συμβούλιο του Ιράκ το Φεβρουάριο του 2007 τα πετρελαϊκά αποθέματα του Ιράκ θα τα διαχειρίζεται μια ομάδα ειδικών συμβούλων Ιρακινών και ξένων. Μια πανίσχυρη και ζάμπλουτη ομάδα πετρελαϊκών εταιρειών (BP, Shell, Exxon Mobil, Chevron) θα διαχειρίζεται τον πλούτο της χώρας παίρνοντας την έγκριση της 7ιρακινής «κυβέρνησης», η οποία εύκολα υπογράφει μακροχρόνιες συμβάσεις μαζί τους, αφήνοντας και λίγα ψίχουλα για τον ιρακινό λαό!(σ.506-7)
Οι φυσικές καταστροφές ως σοκ για να εξαπλωθούν οι αγορές επιβάλλοντας τη νεοφιλελεύθερου τύπου παγκοσμιοποίηση.
Η πρώτη γενική πρόβα έγινε το 1998, όταν ο τυφώνας Μιτς έπληξε τις χώρες της Κεντρικής Αμερικής, την Ονδούρα, τη Γουατεμάλα και τη Νικαράγουα. Ακολούθησαν η Σρι Λάνκα (πρώην Κεϋλάνη), και οι νήσοι Μαλβίδες στον Ινδικό Ωκεανό, όταν το τσουνάμι έπληξε τις ακτές τους στις 24 Δεκεμβρίου του 2004 και τον επόμενο χρόνο η Νέα Ορλεάνη στις ΗΠΑ, όταν ο τυφώνας Κατρίνα σάρωσε τα πάντα στο διάβα του. Οι αγορές είδαν τις κατακλυσμιαίες αυτές καταστροφές ως μια χρυσή ευκαιρία για να αναλάβουν την ανοικοδόμηση των πληγεισών περιοχών με τέτοιο τρόπο όμως για να τους αποφέρει τεράστια κέρδη αδιαφορώντας για τις συνθήκες στέγασης και διαβίωσης των ντόπιων κατοίκων που επλήγησαν από τις καταστροφές.
Οι αγορές με τη βοήθεια μιας ομάδας ντόπιων πολιτικών κατάφεραν να διαχειριστούν τα δάνεια που χορήγησε το ΔΝΤ και τα τεράστια χρηματικά ποσά που συγκεντρώθηκαν απ’ όλον τον πλανήτη ως ανθρωπιστική βοήθεια, ώστε να επιβάλλουν το δικό τους μοντέλο ανοικοδόμησης. Για παράδειγμα στη Σρι Λάνκα και στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Μαλβίδων, αποτελούμενο από 200 περίπου νησιά, προωθήθηκε ένας τουρισμός υψηλού επιπέδου, ένα είδος ριψοκίνδυνου οικοτουρισμού. Το είδος αυτού του τουρισμού σήμερα αποτελεί μια νέα αναπτυσσόμενη αγορά, που καλύπτει την ανάγκη για διακοπές των νέων δισεκατομμυριούχων, που δημιούργησαν οι ελεύθερες αγορές.
Νησιά-θέρετρα ή ιδιωτικά νησιά υπόσχονται ονειρεμένες διακοπές. Κτίρια εμπνευσμένα από τους παραδοσιακούς οικισμούς των ψαράδων, κτισμένα πάνω σε πασσάλους, που διαθέτουν σχοινένιες σκάλες για να κατεβαίνεις στο νερό, υπνοδωμάτια του ξενοδοχείου Four Seasons που «επιπλέουν» πάνω στον ωκεανό, υποθαλάσσιο εστιατόριο του ξενοδοχείου Hilton κατασκευασμένο σ’ έναν κοραλλιογενή ύφαλο και η τιμή της διανυκτέρευσης…ποικίλλει από 500 ως 5.000 δολάρια! Από την άλλη πληθαίνουν οι παραγκουπόλεις στα περίχωρα των μεγαλουπόλεων. Καταυλισμοί προσφύγων, πρώην ψαράδων που διώχτηκαν από τις παραλίες τους για να κτιστούν τα ξενοδοχειακά συγκροτήματα, τώρα στοιβάζονται μέσα σε παράγκες φτιαγμένες από λαμαρίνα και σανίδες, χωρίς πόσιμο νερό κι αποχέτευση κι επιπλέον οι περισσότεροι είναι κι άνεργοι. Οι δυο όψεις της παγκοσμιοποίησης, οι δυο πόλοι της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, ένα νέο απαρχάϊντ, όπου «οι μεν διεκδικούν το δικαίωμα να εργάζονται, οι δε το δικαίωμα να διασκεδάζουν» καταλήγει η συγγραφέας.
«Ένας κόσμος Πράσινων και Κόκκινων Ζωνών αναδύονται οπουδήποτε εμφανίζεται ο καπιταλισμός της καταστροφής» που χωρίζει στα δυο τις κοινωνίες αναφέρει η συγγραφέας. Όταν δεν υπάρχει κράτος ισχυρό να προστατεύσει τους πολίτες του τότε δημιουργείται η ανάγκη για εναλλακτικούς τρόπους προστασίας είτε πρόκειται για ιδιωτικές εταιρείες ασφάλειας που πουλάνε προστασία σε όσους έχουν να πληρώσουν είτε πρόκειται για φανατικές ομάδες που υπερασπίζονται τα δικά τους χρησιμοποιώντας βία. (σ.559)Το πραγματικό κράτος έχει χάσει τις ικανότητες του να επιτελεί τις βασικές λειτουργίες του, ο εξοπλισμός του είναι παρωχημένος και οι καλύτεροι ειδικοί το εγκαταλείπουν για τον ιδιωτικό τομέα. Για παράδειγμα ακόμα και η μυστική εταιρεία πληροφοριών η CIA αναγκάστηκε να απαγορεύσει στις ιδιωτικές εταιρείες ασφάλειας να έρχονται στις κεντρικές εγκαταστάσεις της κι από εκεί να στρατολογούν εργαζόμενους της! Ένα προσεχές μέλλον έρχεται, όπου θα σημειωθεί έξαρση των εταιρειών ασφάλειας προβλέπει η συγγραφέας. Ήδη στις ΗΠΑ έχουν εμφανιστεί εταιρείες ασφάλειας που υπόσχονται σωτηρία στους πελάτες τους ενόψει μια επερχόμενης καταστροφής. Με ιδιωτικά ελικόπτερα κι αεροπλάνα θα τους μεταφέρουν από τον τόπο καταστροφής σε ασφαλές μέρος, αρκεί να έχουν να πληρώνουν.

Το Ισραήλ: Μια χώρα που έχει αναπτύξει πολύ τη βιομηχανία ασφάλειας και κτίζει τείχη για να προφυλαχτεί από τους επικίνδυνους γείτονες του.
Το Ισραήλ είναι μια χώρα που παρατηρείται το εξής παράδοξο: η οικονομία της ανθεί ενώ η πολιτική κατάσταση που βιώνει στη Μέση Ανατολή είναι ασταθής και γεμάτη συγκρούσεις. Μέχρι τον πόλεμο στο Ιράκ το 2003 αυτά τα δυο δεν συμβάδιζαν. Σήμερα όμως οι βίαιες συγκρούσεις ωφελούν την ανάπτυξη της οικονομίας, αφού πλήθος εταιρειών δραστηριοποιούνται γύρω από τους πολέμους. Και το Ισραήλ έχει αναπτύξει μεγάλη βιομηχανία γύρω από την εθνική ασφάλεια, ώστε να θεωρείται η τέταρτη στην παγκόσμια κατάταξη σχετικά με την παραγωγή προϊόντων που σχετίζονται με βίαιες συγκρουσιακές καταστάσεις.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα απ’ την αρχή.
Το Ισραήλ κατάλαβε ότι η μονοπώληση του ενδιαφέροντος του στη διαμάχη του με τον αραβικό κόσμο για κοντά 50 χρόνια, από της ιδρύσεως του κράτους του, του στερούσε τη δυνατότητα να ανοιχτεί στο διεθνές περιβάλλον για να αναπτυχθεί οικονομικά. Έτσι άρχισε η Διαδικασία για την Ειρήνευση στη Μέση Ανατολή. Ένα όμως γεγονός, ο ερχομός 1.000.000 Εβραίων, που αναγκάστηκαν να φύγουν από την καταρρέουσα Σοβιετική Ένωση επί εποχής Γιέλτσιν, στις αρχές του 1990, έμελλε να αλλάξει την πολιτική που ακολουθούσε το Ισραήλ στο Παλαιστινιακό και να ναυαγήσει η Διαδικασία για την Ειρήνευση.
Οι Ρωσοεβραίοι μετανάστες, που κατέφτασαν στο Ισραήλ αποτελούσαν το 18% του συνολικού πληθυσμού του Ισραήλ, αριθμού ικανού να αντικαταστήσει τους χιλιάδες Παλαιστινίους που καθημερινά ερχόντουσαν από τη Δυτική Όχθη και τη Γάζα για να εργαστούν στο Ισραήλ και να πουλήσουν τα αγροτικά τους προϊόντα. Οι Ισραηλινοί τώρα δεν έχουν πια ανάγκη τα εργατικά χέρια των Παλαιστινίων και μάλιστα το 1993 εγκαινιάζουν μια πολιτική «αποκλεισμού» κλείνοντας για λίγες μέρες τα σύνορα τους, ώστε να εμποδίσουν τους Παλαιστίνιους να έρχονται στο Ισραήλ προς αναζήτηση εργασίας. Επιπλέον την ίδια εποχή αυξήθηκαν οι εποικισμοί στα Κατεχόμενα εδάφη των Παλαιστινίων στέλνοντας ως εποίκους σ’ αυτά Ρωσοεβραίους.
Ένα δεύτερο γεγονός, που σχετίζεται και με το τεχνολογικό επίπεδο εξειδίκευσης της νέας γενιάς των Ρωσοεβραίων, είναι η στροφή και η ενασχόληση των Εβραίων με τις νέες τεχνολογίες πληροφοριών, η οποία όμως ανεκόπη μετά την κρίση του 2000 και την κατάρρευση της οικονομικής «φούσκας» γύρω από τις τεχνολογίες αυτές. Έχοντας όμως κάποιο υπόβαθρο στις νέες τεχνολογίες και σε συνδυασμό με το κλίμα κατά της τρομοκρατίας, που επεκράτησε μετά την 11 Σεπτεμβρίου 2001, το Ισραήλ στράφηκε έκτοτε στην παραγωγή συστημάτων ασφάλειας και παρακολούθησης. Για την προώθηση των προϊόντων του, που αποτελούν το 60% των εξαγώγιμων προϊόντων του, οργανώνει κάθε χρόνο σεμινάρια, επιδείξεις με προσομοιώσεις καταστροφής, συνέδρια, όπου συμμετέχουν κρατικοί αξιωματούχοι και ιδιώτες επιχειρηματίες.
Η βιομηχανία ασφάλειας τους παράγει βιντεοκάμαρες παρακολούθησης, συστήματα ηχογράφησης κι ανάλυσης τηλεφωνημάτων, ηλεκτρονικές «έξυπνες κάρτες» αναγνώρισης της ταυτότητας προσώπων που προβαίνουν στη βιομετρική αναγνώριση της ταυτότητας, τείχη προστασίας των υπολογιστικών δικτύων εταιρειών, εικονικούς φράχτες που τοποθετούνται συνήθως σε σύνορα κρατών κι αποτελούνται από ηλεκτρονικούς αισθητήρες, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, κάμερες παρακολούθησης και πύργους ελέγχου. Επίσης ειδικεύονται στην εκπαίδευση αστυνομικών και στρατιωτών από την άοπλη (;) μάχη μέχρι την επιθετική οδήγηση τζιπ. Μεταξύ των πελατών τους βρίσκονται πολλές διασημότητες από το χώρο της σόου μπίζνες, πετρελαϊκές εταιρείες, τράπεζες, διεθνή αεροδρόμια το Βατικανό ακόμα και τα ανάκτορα του Μπάκιγχαμ.
Η μεγέθυνση της οικονομίας του Ισραήλ άλλαξε τον πολιτικό προσανατολισμό του επιχειρηματικού κόσμου του Ισραήλ. Η ειρήνη με τους Παλαιστινίους δεν τους είναι πια απαραίτητη. Αντίθετα επιλέγουν να υψώσουν ένα «φράγμα ασφαλείας» κτισμένο από τσιμέντο και ατσάλι στα σύνορα Ισραήλ-Παλαιστίνης. Η συγγραφέας κλείνει την ενότητα χαρακτηρίζοντας το ως ένα νέο «τείχος ντροπής», που απομονώνει τους Παλαιστίνιους σ’ ένα καινούργιο απαρτχάϊντ φτώχειας κι αποκλεισμού.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

«Το Δόγμα του σοκ» είναι προϊόν δημοσιογραφικής έρευνας της συγγραφέως, που στηρίζεται σε συνεντεύξεις ειδικών -σε κάθε χώρα που επισκέφτηκε η ίδια ή οι συνεργάτες της- τα ονόματα των οποίων αναφέρει κάθε φορά μέσα στο έργο. Επίσης στηρίζεται σε μια πλούσια βιβλιογραφία, την οποία παραθέτει στο τέλος του έργου και η οποία καλύπτει 87 σελίδες σε σύνολο 718 σελίδων. Το βιβλίο αυτό είναι καρπός μιας γόνιμης συνεργασίας μεταξύ της συγγραφέως και των συνεργατών της, που συνέλεξαν, επεξεργάστηκαν και μορφοποίησαν χιλιάδες πληροφορίες. Τα ονόματα των συνεργατών της μαζί με τα ονόματα κι άλλων προσώπων που με τις γνώσεις τους και την ηθική τους συμπαράσταση βοήθησαν τη συγγραφέα να ολοκληρώσει το έργο της, παρατίθενται στο τέλος του βιβλίου μαζί με τις ευχαριστίες της.
Είναι ένα βιβλίο πραγματικά συγκλονιστικό, που παρά τις κάποιες αντιφάσεις του ίσως σε στατιστικά στοιχεία, καθηλώνει τον αναγνώστη με τη δραματικότητα του και τις αποκαλύψεις του για το τι κρύβεται πίσω από τα ιστορικά γεγονότα της εποχής μας. Για μας τους Έλληνες είναι επιπλέον πολύ επίκαιρο, διότι μας βοηθά να κατανοήσουμε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες συντελούνται οι οικονομικές κρίσεις, σαν αυτή που βιώνει η χώρα μας τον τελευταίο καιρό, και το κλίμα εκφοβισμού που απλώνεται πάνω στις κοινωνίες ως μέθοδος για να καμφθεί η αντίδραση του κόσμου στα αντιλαϊκά και αντιανθρωπιστικά μέτρα που λαμβάνονται.

Το ιστολόγιο της Αγγελικής Π. Σούλη